Ο πλουραλισμός αποτελεί ένα από τα βασικά παραδείγματα για το πως γίνεται αντιληπτή η σύσταση της κοινωνίας – όπως δηλαδή και τα υπόλοιπα βασικά ολιστικά θεωρητικά σχήματα (θεωρίες των ελίτ, μαρξισμός), αποτελεί μια διαφορετική ερμηνευτική προσέγγιση για το πως δομείται ο κοινωνικός συσχετισμός δυνάμεων, ενώ παράλληλα σχετίζεται με την αντίστοιχη πολιτική ουτοπία (πλουραλιστική δημοκρατία).

Να σημειωθεί ότι όλες αυτές οι θεωρήσεις, ή αλλιώς “μεγάλες αφηγήσεις” κατά την ορολογία του Habermas, παρά τις ανομοιότητές τους παρουσιάζουν ένα κοινό χαρακτηριστικό. Και τα τρία δηλαδή παραδείγματα διαπνέονται από μια σφαιρική προσέγγιση της σχέσης κράτους και κοινωνίας σε αντίθεση με την παραδοσιακή νομική αντίληψη η οποία διακρίνει το Κράτος (πολιτική κοινωνία) από την Κοινωνία (ιδιωτική κοινωνία) και αποτελούν ιδεότυπους, δηλαδή είναι λογικά επεξεργασμένες απλουστεύσεις.

Βασική παραδοχή των πλουραλιστών είναι ότι στις αστικές, δυτικού τύπου δημοκρατίες ο λαός κυβερνά μέσω των αντισταθμιζόμενων ομάδων συμφερόντων.

Η κοινωνία δηλαδή αποτελείται βασικά από άτομα που συγκροτούν ομάδες με επιδίωξη τα κοινά τους συμφέροντα και βρίσκονται σε σύγκρουση μεταξύ τους λόγω των αντιτιθέμενων (αντιθετικών ή έστω διαφορετικών) συμφερόντων.

Αυτός ο ανταγωνισμός γίνεται για τον έλεγχο ή την επιρροή της κρατικής εξουσίας μέσω των διεξόδων που δίνει το δημοκρατικό πολίτευμα και οδηγεί στην επικράτηση κάποιας ομάδας και άρα στον έλεγχο και στην επιρροή. Στα πλαίσια μάλιστα του κοινοβουλευτικού συστήματος ο ανταγωνισμός γίνεται πολιτικός και οι ομάδες που επιδιώκουν την κατάληψη της εξουσίας, δηλαδή τα κόμματα, προσφεύγουν στο λαό και έτσι εξασφαλίζεται η λαϊκή εκπροσώπηση.

Εδώ το κράτος θεωρείται ουδέτερο, δέχεται απλώς την επιρροή των ομάδων, αποφασίζει μέσα από τις νόμιμες διαδικασίες οι οποίες είναι καταγεγραμμένες στο σύνταγμα, και ταυτόχρονα ελέγχεται από αυτόν τον μηχανισμό με την γραφειοκρατία να είναι υπόλογη στην “κοινωνική της πελατεία”.

Το κράτος δηλαδή σ’ αυτή την παράδοση κρατά μια αυτονομία από την κοινωνία.

Αν και το ρεύμα του πλουραλισμού παραμένει ακόμα και σήμερα το δεσπόζον, αναγνωρίζει ότι το σύστημα παράγει αντιδημοκρατικά φαινόμενα – τα οποία όμως μπορεί να λύσει σύμφωνα με τους πλουραλιστές.

Είναι γεγονός δηλαδή ότι δεν συμμετέχουν όλα τα άτομα εξίσου ενεργά στην οργάνωση και πολιτική δράση των ομάδων συμφερόντων. Αυτό βέβαια δεν εμποδίζει την έκφραση και προώθηση των αιτημάτων τους από αυτούς που κινητοποιούνται για λογαριασμό τους. Έτσι κάθε πολίτης βρίσκει τελικά τον εαυτό του συγχρόνως να συμφωνεί και να συγκρούεται με τα άλλα μέλη της κοινωνίας.

Αυτή όμως η πολλαπλότητα των διασταυρούμενων κοινωνικών συγκρούσεων σημαίνει ουσιαστικά και τον περιορισμένο χαρακτήρα τους (επειδή δηλαδή είναι πολλές η ισχύς των αποτελεσμάτων που προκαλούν κατακερματίζεται) οπότε και δεν διχάζουν, αλλά ενοποιούν σε τελευταία ανάλυση το κοινωνικό σύνολο.

Σήμερα πάντως καταγράφεται μια σαφής και ευθεία αμφισβήτηση του πλουραλισμού με την κριτική να εστιάζει στο ότι το πολιτικό σύστημα δεν είναι κοινωνικά και πολιτικά ουδέτερο αλλά ικανοποιεί τα συμφέροντα του κεντρικού πολιτικού προσωπικού, των δημοσίων λειτουργών και των δικτύων που αυτοί συγκροτούν, και των δυνάμεων της αγοράς που προωθούν την κατίσχυση του κρατοκλεπτικού καπιταλισμού.

Συνολικά, το πλουραλιστικό πρότυπο μπορείς να το μεμφθείς για βολονταρισμό, δηλαδή την ντετερμινιστική επιλογή των ατόμων να συγκροτούν ομάδες (ειδικά στις κοινωνίες της θριαμβεύουσας εξατομίκευσης και του αυξανόμενου πολιτικού κυνισμού). Επιπλέον, πράγματι δεν εξηγεί επαρκώς τις πηγές της ανισότητας – κυρίως στο επίπεδο της πολιτικής εξουσίας και αναφορικά με το πως αυτή συνδέεται με τους άλλους θεσμικούς χώρους.

Είναι όμως ένα δόκιμο μοντέλο για τη μελέτη της συγκυρίας και ιδιαίτερα χρήσιμο για την ανάλυση σε μικρο-επίπεδο των πολιτικών συμπεριφορών και επιλογών, κύριο άξονα των οποίων αποτελεί το δίπολο σύγκρουση-συναίνεση.

Σχετικά links: Μαρξισμός, Μαρξισμός ΙΙ

Ως επαναμαρξιστοποίηση της πολιτικής σκέψης έχει εσχάτως αποκληθεί η στροφή προς την οικονομική διάσταση των πολιτικών αναλύσεων λόγω της σημαντικότητας της οικονομίας – έτσι τουλάχιστον όπως έχει προκύψει λόγω της περιώνυμης κρίσης.

Η τάση αυτή όμως αποτελεί καλή αφορμή για να παρατεθούν κάποιες κριτικές όψεις του ταξικού μοντέλου ανάλυσης – ειδικά για αυτούς που όψιμα ανακάλυψαν την αξία της μαρξικής ανάλυσης.

Η κριτική λοιπόν στην ταξική προσέγγιση που εδράζεται στη μαρξική και μαρξιστική (η σκέψη των συνεχιστών της μαρξικής σκέψης) θεωρία συνοψίζεται στα εξής:

- Είναι μεγάλη η ετερογένεια των τάξεων, δηλαδή οι δύο πόλοι που αναγνωρίζονται είναι φορμαλιστικά ετερογενείς.

- Υπάρχουν και ενδογενείς ανταγωνισμοί μέσα στις τάξεις.

- Υπάρχει μια σειρά εξουσιαστικών σχέσεων γύρω από την παραγωγή που δεν μπορούν να ερμηνευθούν μόνο με οικονομικά κριτήρια (π.χ. καταγωγή, φύλο).

- Η ταξική έκφραση των συμφερόντων δεν μπορεί και δεν εκφράζεται αδιαμεσολάβητα διότι αποτελεί ζήτημα το πως διαρθρώνεται η ιεραρχία μέσα στις τάξεις – προηγείται δηλαδή η συγκρότηση κοινωνικών ομάδων, επαγγελματικών οργανώσεων κλπ.

Η βασική πάντως επισήμανση που πρέπει να γίνει έχει κυρίως να κάνει με σημαντικές αναπροσαρμογές της παραδοσιακής μαρξιστικής θεωρίας – αυτές κυρίως υποστηρίζουν ότι το επίκεντρο της ταξικής πάλης είναι πλέον το κράτος και όχι η παραγωγή.

Αυτό δεν οφείλεται τόσο στην τάση που παρατηρείται παγκοσμίως να αναμιγνύεται το κράτος όλο και περισσότερο στην οικονομία, ειδικά στο πλαίσιο της τωρινής κρίσης, όσο στο γεγονός ότι στη σύγχρονη μαρξιστική σκέψη η πολιτική κατέχει την πρωτοκαθεδρία – κάτι που δεν συνέβαινε ως γνωστόν στο παρελθόν.

Από την αυξανόμενη μάλιστα “υπεροχή της πολιτικής” προκύπτει και το γεγονός ότι η νέο-μαρξιστική θεωρία για το κράτος υιοθετεί όλο και περισσότερο τη θέση ότι ο πολιτικός αγώνας για τη μετάβαση στο σοσιαλισμό πρέπει να είναι ουσιωδώς “δημοκρατικός”, με την έννοια ότι πρέπει να συνδυάζει την ανάπτυξη των κοινοβουλευτικών θεσμών και των εκλογικών αγώνων με τα κοινωνικά κινήματα, την οργάνωση των εργαζομένων και άλλες μορφές άμεσης δημοκρατίας – ειδικά τώρα που η ρητορική του μπορεί να έχει απήχηση σε μεγάλα λαϊκά στρώματα.

Πέρα όμως από την κριτική, δεν πρέπει να λησμονείται ότι το ταξικό μοντέλο παραμένει η πιο δόκιμη επιλογή για την κατανόηση της πολιτικής σε μια δεδομένη ιστορική στιγμή.

Αυτό το μοντέλο δηλαδή μπορεί να συμβάλει στο να κατανοήσουμε πως δομείται η πολιτική εξουσία και πως αυτή σχετίζεται με τις ταξικές σχέσεις που πηγάζουν από την δόμηση και οργάνωση της παραγωγής.

Μπορεί ακόμα να μας δώσει κάποιους κανόνες για να κατανοήσουμε κάποιες μακρο-λειτουργίες μεταξύ κράτους και κοινωνίας έτσι ώστε αυτές να μην είναι παντελώς διαφορετικές σε διαδεχόμενα χρονικά διαστήματα.

Σε οποιαδήποτε περίπτωση πάντως, η συγκεκριμενοποίηση των κοινωνικών φαινομένων με βάση μόνο την θεωρητική προσέγγιση του μαρξισμού είναι προβληματική – είτε διότι κάτι τέτοιο συνιστά εξ ορισμού μια μονολογική ανάλυση είτε διότι η επικράτηση του κοινωνικού φαινομένου της εξατομίκευσης έχει αναιρέσει τη μεθοδολογική αρχή πως για να κατανοήσουμε κοινωνιολογικά τα άτομα πρέπει να τα εντάξουμε σε μεγάλες κοινωνικές και ταξικές ομάδες.

Σχετικά links: Μαρξισμός, Πλουραλισμός

Με αφορμή την ενεργοποίηση του λογαριασμού μου στο facebook θα ήθελα να αναρτήσω μερικές σκέψεις για τα κοινωνικά δίκτυα.

Σύμφωνα με την κυρίαρχη προσέγγιση, τα κοινωνικά δίκτυα (social networks) αποτελούν την βασικότερη και πιο ενδεικτική αποτύπωση των διαστάσεων της κοινωνικής εξατομίκευσης (individualization) στην διαδικτυακή εξατομίκευση (personalization).

Με άλλα λόγια, πέρα από την διαφορετικότητα που χαρακτηρίζει κάθε χρήστη των κοινωνικών δικτύων, από το γιατί και πώς επιλέγει να τα χρησιμοποιεί (individualization) μέχρι το πώς αυτό εγγράφεται στο επίπεδο της διαδικτυακής του πλοήγησης και συμπεριφοράς (personalization), συνυπάρχει αντιφατικά και μια διάσταση ομοιομορφίας.

Πέρα από την κοινότοπη οντολογική διαπίστωση ότι οι χρήστες συμμετέχουν όλοι μαζί στο ίδιο κοινωνικό μόρφωμα, πρέπει να αναδειχθούν και εκείνα τα χαρακτηριστικά που ερμηνεύουν την επιτυχία, εν προκειμένω, του facebook.

Στη βάση αυτή, νομίζω ότι οι ιδεοληπτικές προσεγγίσεις που βασίζονται στον ουτοπικά απελευθερωτικό ρόλο της τεχνολογίας αποδεικνύονται εξαιρετικά επιφανειακές, διότι όπως τόνισε ένας διαδικτυακός φίλος [...] χρειάζεται βαθιά και ευφυής εμπλοκή [...] για την κατανόηση τέτοιων σύνθετων κοινωνικών φαινομένων.

Βεβαίως, πρέπει να προσπεράσουμε για την οικονομία της συζήτησης την μεθοδολογική παραδοχή ότι η πλήρης ενσωμάτωση με την όποια υπό μελέτη κοινωνική διαδικασία αυξάνει τον κίνδυνο της μυωπικής αυτο-παρατήρησης και μας απομακρύνει από το επιστημολογικό πρόταγμα της “σύνθεσης οριζόντων”, ώστε να εστιάσουμε, με εξ ορισμού περιοριστικό τρόπο, σε αυτό που θεωρούμε βασικό χαρακτηριστικό ενός πολυλογικού φαινομένου.

Έχω την αίσθηση λοιπόν ότι η επιτυχία του facebook βασίζεται στην προσπάθεια “συμβιβασμού” ανάμεσα στην, ενδεχομένως, κατεξοχήν έκφανση της ρευστότητας στο σύγχρονο κόσμο (διαδίκτυο) και την παραδοσιακής λογικής έκφανση της εμπιστοσύνης (εμπρόσωπη αμοιβαιότητα).

Αν και δομική η διαλεκτική αντιφατικότητα της ρευστότητας και της εμπιστοσύνης, εντούτοις αποτυπώνει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο τις κορυφαίες αντινομίες της κοινωνίας της διακινδύνευσης που καλείται να αντιμετωπίσει το υποκείμενο “κατασκευάζοντας την βιογραφία του”.

Με άλλα λόγια, το άτομο βιώνει στο facebook τα χαρακτηριστικά ενός κόσμου που το ίδιο προσπαθεί εξατομικευτικά (αναστοχαστικά ενίοτε) να διαμορφώσει, έχοντας όμως πλήρη συναίσθηση ότι οι συνθήκες αυτοπραγμάτωσης δεν καθορίζονται μόνο από τις δικές του επιθυμίες.

Υπό αυτή την έννοια, διέκρινα και εγώ μέσω της λειτουργίας του λογαριασμού μου στο facebook τις όποιες δυνατότητες άρσης ορισμένων αναγκαστικών, επικοινωνιακών κυρίως, ασυνεχειών.

Δείτε και εδώ.

Σχετικά links: Διαδικτυακή επικοινωνία

Κατά κανόνα, αλλά μάλλον περιοριστικά, η εννοιοκρατική επίκληση της διαλεκτικής παραπέμπει στην εγελιανή σκέψη. Και αυτό διότι στη σκέψη του κλασσικού στοχαστή ο θεωρησιακός αναστοχασμός της πραγματικότητας χαρακτηρίζεται από την εγγγενή αντιθετικότητα των κοινωνικών δυνάμεων – η σύγκρουση των οποίων σηματοδοτεί μια τελολογική κορύφωση υπό το πρίσμα της ιστορικής ροής.

Ουσιαστικά εδώ έχουμε μια κριτική αντίστιξη στην κατά Κίρκεγκαρντ προσέγγιση της διαλεκτικής – όπου η ιστορικότητα δεν μπορεί να νοηθεί έξω και μακριά από το εμπειρικό Εγώ και τα υποκειμενικά βιώματα.

Αυτή η ιδιοποίηση της αντιφατικότητας από το άτομο μπορεί δυνητικά να το οδηγήσει στην αυτοσυνειδησία, αρκεί να υφίσταται η προϋπόθεση της ελευθερίας – ο απεγκλωβισμός δηλαδή κατά τον Κίρκεγκαρντ από την λογική των κατεστημένων συστημάτων.

Μέσω αυτής της μη νομοτελειακής διαδικασίας, η ανύψωση του Εγώ παίρνει τον χαρακτήρα συνειδησιακής αυτοπραγμάτωσης – απόρροια της ελεύθερης βούλησης και της εσωτερικής πνευματικότητας.

Σε μια παρόμοια λογική, οι μέρες που ακολουθούν είθισται να αποτελούν μια καλή αφορμή για περισυλλογή πάνω στις δυνατότητες για κατασκευή της βιογραφίας μας πέρα από τις συμβάσεις των υπερδομών της αλλοτρίωσης.

Αντί λοιπόν για Καλά Χριστούγεννα και Καλή Χρονιά, σας εύχομαι καλή – εξατομικευμένη και κατά Κίρκεγκαρντ – ανάβαση της συνείδησης.

Σχετικά links: Αναστοχαστικότητα και εξατομίκευση, Αναστοχαστικότητα και εαυτός, Αναστοχαστικότητα και αλλοτρίωση

Στην προσπάθεια να παρουσιάσω κάποιον από τους κινδύνους της επόμενης μέρας παράλληλα με ένα ανθρωπιστικό μήνυμα, κατέληξα να αναρτήσω μια, ενδεχομένως, ασύνδετη ανάλυση στο προηγούμενο post μου.

Δεν πειράζει, λάθη γίνονται και απολογούμαι για αυτά – και ο καλύτερος τρόπος νομίζω είναι να προσπαθήσω να δώσω μια πιο συγκροτημένη εικόνα των επιχειρημάτων μου.

Η ιστορικο-κοινωνική αναγωγή που επιχείρησα στην βάση των θεωριών της κρίσης διακυβέρνησης συνίσταται στο να καταδείξει το αίτημα για ενίσχυση της κεντρικής εξουσίας, συνήθως με αυταρχικότερο τρόπο, όταν το πολιτικό κατά βάση σύστημα αδυνατεί να ανταποκριθεί στα κοινωνικά αιτήματα και στις αντίστοιχες κοινωνικές διεκδικήσεις.

Η περίπτωση της στροφής στο σκληρό νεοφιλελευθερισμό της δεκαετίας του 80 με Ρήγκαν και Θάτσερ όπως προκύπτει μέσα από τη συζήτηση για τις θεωρίες της ακυβερνησίας και η ανάδειξη του μοντέλου διακυβέρνησης Σαρκοζύ μετά τα επεισόδια του Παρισιού, αποτελούν χαρακτηριστικές περιπτώσεις.

Υπάρχει αντίστοιχος κίνδυνος για την ελληνική πραγματικότητα; Σαφέστατα, ναι. Οι δε μορφές που μπορεί να πάρει εκτείνονται από το θεσμικό-πολιτικό έως το συμβολικό-κοινωνικό πεδίο.

Από την άλλη, εγείρεται και το εξής ερώτημα: οι προσπάθειες για κοινωνικό μετασχηματισμό συνοδεύονται πάντοτε από ενίσχυση των κατασταλτικών μηχανισμών όλων των τύπων; Σαφέστατα όχι.

Φαίνεται όμως πως το κοινωνικό σύστημα που αποκαλείται καπιταλισμός παρουσιάζει διαχρονικά την ιδιότητα να προσπερνά τις κρίσεις που συναντά – τροποποιώντας τις περισσότερες φορές τις κοινωνικές αντιδράσεις προς όφελός του, αποκτώντας έτσι μια νέα νομιμοποίηση.

Πιο χαρακτηριστική περίπτωση εδώ είναι η συζήτηση σχετικά με τους αγώνες των φεμινιστικών κινημάτων στις δεκαετίες 60 και 70.

Έτσι, ενώ το βασικότερο αίτημα επικεντρωνόταν στην κοινωνική ισότητα των δύο φύλων και την χειραφέτηση των γυναικών, οι κινηματικές διεκδικήσεις οδήγησαν, σύμφωνα με κάποιους, στο καπέλωμα της φεμινιστικής ρητορικής από τις δυνάμεις της αγοράς το οποίο κατέληξε σε μια διάχυτη αλλοτρίωση στη βάση του ιδιότυπου συνδυασμού κατανάλωσης, σεξισμού και συντροφολαγνείας.

Τελειώνοντας και για να επανέλθω στη βασική συλλογιστική, είναι εξαιρετικά σημαντικό τώρα που το κοινωνικό σύστημα του καπιταλισμού ξεπερνά τη φάση της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, ο χαρακτήρας που θα πάρει η δικιά μας εθνική ιδιομορφία να μην προσδιοριστεί από τις πιο παθογενείς εκφάνσεις της κοινωνίας της διακινδύνευσης: φόβος, ανασφάλεια, έλλειψη εμπιστοσύνης και κοινωνικής συνοχής, ακραίος ατομικισμός, μισαλλοδοξία.

Γιατί όποιος έχει ή καλλιεργεί την ψευδαίσθηση ότι αυτές οι κινητοποιήσεις δύναται να κλονίσουν τον πυρήνα του συστήματος, τότε αυτός είναι ο πρώτος που θέτει τις βάσεις για κοινωνικές εξελίξεις εις βάρος του ατόμου και των κοινωνιών.

Με αφορμή τη συζήτηση για την επόμενη μέρα των γεγονότων του Δεκεμβρίου θα ήθελα να συνδέσω τα επίμαχα ζητήματα που αναδύονται με τις θεωρίες της ακυβερνησίας.

Με τις θεωρίες λοιπόν της ακυβερνησίας ή κρίσης διακυβέρνησης, και ειδικότερα με το λεγόμενο πολιτικό παράδειγμα, ασκείται κριτική στη φιλελεύθερη δημοκρατία και ζητείται ενίσχυση της κεντρικής εξουσίας.

Η ιδεολογική επίθεση εδώ γίνεται στον περίφημο συμβιβασμό της φιλελεύθερης δημοκρατίας, δηλαδή του κεϋνσιανού κράτους και της νομικής εξασφάλισης για ελεύθερη/ανοιχτή πολιτική συμμετοχή για την τιθάσευση της λεγόμενης βίας της αγοράς – κάτι που έχει μεγάλη θεωρητική σημασία γιατί φεύγουμε από την κλασσική αμερικανική σκέψη, δηλαδή την πλουραλιστική θεώρηση της δημοκρατίας.

Επίσης, μπαίνει και ένα μείζον θεωρητικό ερώτημα πάνω σε αυτό που είχε διατυπώσει ο Seymour Martin Lipset, ότι δηλαδή η ανάπτυξη του καπιταλισμού ενισχύει τη δημοκρατία και τους θεσμούς διότι όσο αυξάνει ο πλούτος και η μεσαία τάξη που τον απολαμβάνει τόσο ενισχύεται η δημοκρατία – κάτι που αμφισβητούν οι θεωρίες της ακυβερνησίας και διαψεύστηκε ιστορικά σύμφωνα με την ανάλυση Νίκου Μουζέλη για την ημι-περιφέρεια.

Το πολιτικό παράδειγμα λοιπόν γίνεται κατανοητό μέσα από τις θέσεις των παρακάτω, συντηρητικών βασικά, διανοητών.

Ο Samuel Huntington θέτει το ζήτημα της πολιτικής τάξης η οποία είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη. Το κύριο πρόβλημα είναι ότι υπάρχει μια συναίνεση στο σύστημα και έτσι εξαντλείται η συμμετοχή στην πολιτική διαδικασία ενώ τις δεκαετίες 60 και 70 έχουμε μια συμμετοχική αύξηση που οδηγεί στην υπερφόρτωση του συστήματος (input overload με λειτουργιστικούς όρους ή volume-content stress όπως θα έλεγε ο David Easton).

Η δημοκρατία μας όμως δεν είναι φτιαγμένη για να λειτουργεί με τόση έξαρση συμμετοχικότητας, δεν μπορούν δηλαδή να ικανοποιηθούν όλων τα αιτήματα γιατί τότε το σύστημα θα καταρρεύσει (κατεξοχήν πολιτικός ρεαλισμός και κυνισμός εδώ).

Άρα πρέπει να υπάρχει ένα μίνιμουμ απάθειας οπότε και η πολιτική παρέμβαση συνιστάται στο ότι το κράτος πρέπει να φροντίσει να περιοριστούν οι διεκδικήσεις. Γι’ αυτό και προτείνεται καταστολή των κοινωνικών αγώνων από τη μια και περιστολή/περικοπή των κοινωνικών παροχών από την άλλη.

Ο Michel Crozier θέτει την έμφαση στους γραφειοκρατικούς μηχανισμούς και στο πως η εκκοσμίκευση οδηγεί στη διάβρωση της γραφειοκρατίας και στην υπονόμευση των οριοθετημένων δίπολων (όπως π.χ. αυτό της αριστεράς-δεξιάς), οπότε και η εξουσία δεν μπορεί να παραχθεί όπως στο παρελθόν και άρα πρέπει να γίνει αναθεώρηση της γραφειοκρατίας και οργάνωση προς μια ορθολογικότερη άσκηση της εξουσίας.

Το πρόβλημα είναι ότι η αύξηση της ελευθερίας έφερε καινούργιες συγκρούσεις (όπως π.χ. τρομοκρατία, οργανωμένο έγκλημα, παραοικονομία) και ότι υπάρχει μια κρίση εκκοσμίκευσης – δηλαδή η ισορροπία εξουσίας και γραφειοκρατίας κλειδωνίζεται γιατί αφενός ο πολίτης έρχεται πιο κοντά στην εξουσία, αφετέρου γίνεται σαφές ότι η γραφειοκρατία δεν είναι ουδέτερη αλλά εμπλέκεται άμεσα στην πολιτική διαδικασία.

Το βασικό πρόβλημα που προκύπτει από τα παραπάνω είναι ότι οι πολίτες μπορούν και ν’ αρθρώνουν αιτήματα (τα οποία είναι απεριόριστα), αλλά και να ζητούν την προστασία από την πολιτική εξουσία (αιτήματα δηλαδή που δεν μπορούν να ικανοποιηθούν όλα μαζί και ταυτόχρονα).

Ο Samuel Brittan εστιάζει στην αντίφαση του ατομικού οππορτουνισμού στο επίπεδο της οικονομίας με συνεχείς διεκδικήσεις και του πολιτικού επίπεδου που καλλιεργεί ένα κλίμα ευφορίας για τέτοιες διεκδικήσεις – δηλαδή προκειμένου να πείσουν τα κόμματα πλειοδοτούν σε υποσχέσεις (εδώ έχουμε μια κλασσική ανάλυση τύπου Joseph Schumpeter).

Τα αιτήματα όμως και τα συμφέροντα είναι ασταμάτητα και αντιτιθέμενα. Το πρόβλημα οπότε είναι των πολιτικών και κομματικών ηγεσιών που καλλιεργούν ένα κλίμα αυξημένων προσδοκιών, πράγμα που φανερώνει μια ασυνέπεια της πολιτικής, και υπονομεύεται η δυνατότητα να ασκηθεί η εξουσία – και επειδή αυτά τα κάνουν οι ανεύθυνες ηγεσίες και τα συνδικάτα, πρέπει να περισταλούν τα δικαιώματα των συνδικάτων.

Είναι γνωστό το που οδήγησαν αυτές οι απόψεις κατά την διάρκεια της δεκαετίας του 80.

Έτσι, αν και το πρόβλημα είναι διαφορετικής υφής σήμερα, η περίπτωση των επεισοδίων στη Γαλλία και η επικράτηση του μοντέλου διακυβέρνησης Σαρκοζί δείχνει πως όταν οι κοινωνικές διεκδικήσεις και διαμαρτυρίες στην κοινοβουλευτική δημοκρατία δυτικού τύπου ξεπερνούν τα όρια της αστικής κοινωνικής τάξης οι αυταρχικές λύσεις σε πολιτικό, κοινωνικό και συμβολικό επίπεδο βρίσκουν πρόσφορο έδαφος στις κοινωνίες της διακινδύνευσης.

Ας ελπίσουμε πως αυτή τη φορά η διέξοδος, πολιτική και κοινωνική, θα είναι προοδευτική και προς όφελος όλων, χωρίς να ξεχνάμε ότι βασική προϋπόθεση της δυνατότητας για κοινωνική εξέλιξη και πρόοδο είναι ο σεβασμός στην ανθρώπινη ζωή παιδιών, πολιτών, αστυνομικών.

Σε αντίθεση με την πεπερασμένη συζήτηση για την εταιρική κοινωνική ευθύνη, συχνά λησμονούμε ότι η έννοια της κοινωνικής υπευθυνότητας σχετίζεται εξ αρχής με την ταυτοτική συγκρότηση του ατόμου και όχι με τη νομιμοποίηση της αγοράς στο πλαίσιο του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού.

Πιο αναλυτικά, το εκάστοτε υποκείμενο, καταφατικά ή αποφατικά αλλά πάντοτε εξατομικευμένα, αποτιμά την δικιά του ατομική ευθύνη απέναντι στο κοινωνικό σύνολο – ενίοτε, σε ένα πλαίσιο πολιτικού κυνισμού, τη θεωρεί ακόμα και μηδενική.

Οι προκείμενες που καθορίζουν τη στάση του υποκειμένου έχουν να κάνουν με μια σειρά από διαστάσεις που εκτείνονται από τις μεταφυσικές του ανησυχίες έως τις ιδεολογικές του αφετηρίες.

Αναφορικά λοιπόν με την έννοια της κοινωνικής ευθύνης, υπάρχουν ορισμένες “μεγάλες αφηγήσεις” που την οριοθετούν στη βάση του παρακάτω απλού σκεπτικού: η ανοχή συνιστά μέθεξη.

Με άλλα λόγια, είναι υποχρέωση η ανάληψη δράσης απέναντι σε φαινόμενα που, κατά τη βασική συλλογιστική της ταυτότητας και των αξιών που υιοθετεί το υποκείμενο, αποτελούν εστίες παθογένειας στο εκάστοτε πλαίσιο της κοινωνικής υπευθυνότητας – αλλιώς το άτομο είναι κοινωνικά υπόλογο.

Έκφανση των παραπάνω αποτελεί και το ορθόδοξο χριστιανικό δόγμα – σύμφωνα δηλαδή με τις επιταγές της ορθόδοξης χριστιανικής παράδοσης, ο κλήρος και οι πιστοί οφείλουν την όποια ενεργητική δράση απέναντι στις στρεβλώσεις που κατακλύζουν το “μάταιο τούτο κόσμο”.

Από την άλλη βέβαια, το ορθόδοξο δόγμα αντιλαμβάνεται την ελλειμματική φύση του ανθρώπου και την άνιση μάχη με τα πάθη του – την οποία ο πιστός καλείται να υπερκεράσει στο έσχατο στάδιο με την εξομολόγηση, την αναγνώριση της αμαρτίας και, εν τέλει, τη Θεία συγχώρεση.

Η λυτρωτική όμως αυτή διάσταση της ορθόδοξης πνευματικότητας δεν σημαίνει και αποποίηση της προαναφερθείσας κοινωνικής ευθύνης – ευθύνη που αν και αφορά το σύνολο πιστών και κληρικών, βαραίνει κάπως περισσότερο τους φορείς του κλήρου.

Σε αυτό το πλαίσιο, καθίσταται σαφές ότι η, κατά τα φαινόμενα, ανοχή της εκκλησιαστικής ιεραρχίας (με τις όποιες εξαιρέσεις) στην περίπτωση του Βατοπαιδίου, συνιστά μέθεξη με την πιο εκφυλιστική και παρασιτική μορφή της κοσμικής και αστικής διαφθοράς – της οποίας όμως η γενικότερη ανοχή αποτελεί κοινωνική ευθύνη όλων μας.

Σχετικά links: Αναστοχαστικότητα και ιδεολογία, Αναστοχαστικότητα και μεταθανάτιο άγχος

Κατά κανόνα, αλλά μάλλον περιοριστικά, η εννοιοκρατική επίκληση της αλλοτρίωσης παραπέμπει στη μαρξική σκέψη. Και αυτό διότι στη σκέψη του κλασσικού στοχαστή ως αιτιογόνος απαρχή της απόσπασης της αυτενέργειας και αποδόμησης εν συνεχεία του υποκειμένου νοείται η υλιστική πραγματικότητα – μια πραγματικότητα που κατανοείται μόνο μέσα από το πρίσμα της ταξικής δομής των κοινωνιών.

Ουσιαστικά εδώ έχουμε μια κριτική αντίστιξη απέναντι στην κατά Φώϋερμπαχ προσέγγιση της αλλοτρίωσης – η οποία περιστρέφεται γύρω από την απώλεια ανθρώπινων χαρακτηριστικών που προβάλλονται κατά ένα αντιφατικό τρόπο στη μεταφυσική αποτύπωση του θείου.

Αν και αυτή η απώλεια αφορά κυρίως την αυτονομία και την δημιουργικότητα του ατόμου, δυνητικά μπορεί να εγγραφεί σε κάθε “χαμένη” από την ιστορική εξέλιξη ιδιότητα του υποκειμένου.

Στη βάση αυτής της αφαιρετικής προϋπόθεσης και προσπερνώντας το όραμα της “συλλογικής ουσίας” που κορυφώνει τη σκέψη του Φώϋερμπαχ, μπορούμε να θεωρήσουμε ως άρση της αλλοτρίωσης επιμέρους εκφάνσεις του [...] Είναι των αισθήσεων, της αντίληψης, των συναισθημάτων και της αγάπης [...], όπως αυτή της παιδικότητας.

Στο βαθμό που μια τέτοια ανάκλαση της παιδικότητας συνιστά μια αποφατικά οριζόμενη έκφραση συναισθημάτων αγάπης και φιλίας, μπορεί και να τεθεί ως ένας βραχυπρόθεσμος τρόπος αυτοπραγμάτωσης – τέτοιος που να συνάδει με τις κοινωνικές συνθήκες που δημιουργεί το καλοκαίρι στη χώρα μας.

Αντί λοιπόν για καλό καλοκαίρι, σας εύχομαι καλή – εξατομικευμένη και κατά Φώϋερμπαχ – άρση της αλλοτρίωσης.

Σχετικά links: Αναστοχαστικότητα και εξατομίκευση, Αναστοχαστικότητα και εαυτός, Αναστοχαστικότητα και διαλεκτική

Με αφορμή την ανάρτηση της περίληψης του θέματος της διδακτορικής μου διατριβής στην προσωπική ιστοσελίδα του επιβλέποντος καθηγητή Νίκου Δεμερτζή, παραθέτω και εδώ αυτούσιο το εν λόγω κείμενο.

Κύριο άξονα λοιπόν της διδακτορικής διατριβής αποτελεί η μελέτη της πορνογραφίας στο διαδίκτυο σε σχέση και αναφορικά με τη συνθήκη της εξατομίκευσης (individualization).

Καθοριστικό σημείο ανάλυσης αποτελεί η γραμματική του μέσου διαδίκτυο διότι από αυτήν προκύπτει και το ακρογωνιαίο ζήτημα του υπό μελέτη θέματος που αναδεικνύει και την κεντρική διάσταση του φαινομένου της εξατομίκευσης: ελευθερία της πρόσβασης και επιλογής vs το πρόταγμα της αυτονομίας του υποκειμένου.

Τα βασικά ερευνητικά ερωτήματα που τίθενται είναι τα παρακάτω: Η δυνατότητα πρόσβασης σε πορνογραφικό υλικό της προσωπικής μου αρεσκείας συνιστά μόνο “ελευθερία επιλογής” (individual freedom κατά τον Simmel);

Τί σημαίνει η δυνατότητα να έχει κάποιος συνεχή και χωρίς ιδιαίτερο κόστος πρόσβαση σε πορνογραφικό υλικό; Συνιστά η παρακολούθηση τέτοιου υλικού “προβολή εξουσιαστικής δράσης”; Η γραμματική του διαδικτύου συμβάλλει στην αίσθηση “αποσπασματικής κατοχής δυνητικής εξουσίας”;

Εν τέλει, απουσία αυτοπραγμάτωσης (self-realization), αποδόμηση του υποκειμένου ή επανακατασκευή της ταυτότητας του ατόμου;

Βασική μεθοδολογική προσέγγιση πρόκειται να αποτελέσει η ανάλυση λόγου (discourse analysis), ενώ η αναγωγή και σύνδεση της λογικής της διαδικτυακής πορνογραφίας σε σχέση με τη συνθήκη της εξατομίκευσης θα επιχειρηθεί με βάση το έργο του Georg Simmel.

Κι αυτό διότι στο κλασσικό έργο του Γερμανού διανοητή βλέπουμε την πρώτη χαρακτηριστική αποτύπωση της προβληματικής ότι το πρόταγμα της νεωτερικότητας για την ελευθερία του ατόμου και τις νέες δυνατότητες για αυτοπραγμάτωση του υποκειμένου δεν μπορεί να ολοκληρωθεί απλά και μόνο με τη δυνατότητα να ζει κάποιος με τον τρόπο που καθορίζει – ή που έστω νομίζει ότι καθορίζει – εκείνος.

Σχετικά links: Αναστοχαστικότητα και εξατομίκευση

Η ρητορική περί της συνθήκης της εξατομίκευσης – δηλαδή την ταυτόχρονη αντιφατική συνύπαρξη ομοιομορφίας και ιδιαιτερότητας – σχετίστηκε σε μεγάλο βαθμό με τη συζήτηση περί κορεσμού των σύγχρονων κοινωνιών από τις αμέτρητες πληροφορίες που μας κατακλύζουν.

Μια κατάσταση που εμποδίζει και αποθαρρύνει τον άνθρωπο από το να παράγει γνώση και αναστοχαστικότητα – αυτός είναι ο περίφημος “κορεσμένος εαυτός” σύμφωνα με έναν διακεκριμένο στοχαστή.

Η σύγχρονη δηλαδή κοινωνία είναι μια κοινωνία ροών σημείων και εικόνων σε διαρκή και άναρχη αλλαγή με τρομακτικές συνέπειες και επιδράσεις για την αντίληψη του χρόνου, του χώρου, της ιστορίας και της ζωής της ίδιας.

Μια κατάσταση που φανερώνει μια πλευρά δυσκολίας προσανατολισμού στο σύγχρονο κόσμο ή “αδυναμίας διαμόρφωσης ατομικών συνθηκών” σύμφωνα με έναν κλασσικό κοινωνιολόγο.

Κύριο χαρακτηριστικό αυτής της σύγχυσης αποτελούν οι τρομακτικές αντιφάσεις που βιώνουν οι κάτοικοι των μεγαλουπόλεων από τη λήψη πληροφοριών σε κοινωνικό και ταξικό επίπεδο – η κλίμακα των οποίων δύναται να κυμαίνεται από τις πλέον μεγαλοαστικές ουτοπίες της ημέρας μέχρι τις πιο λούμπεν καταστάσεις της νύχτας.

Μια κατάσταση που καθιστά δύσκολη την αποτίμηση του προσωπικού κόστους να ζεις και έντονα και με στόχους – ένα κόστος που πράγματι δεν μπορεί να σταθμιστεί όσο είμαστε βυθισμένοι στην εξατομικευμένη “μπλαζέ πραγματικότητά” μας.

Σχετικά links: Αναστοχαστικότητα και εαυτός, Εξατομίκευση και πορνογραφία, Αναστοχαστικότητα και αλλοτρίωση, Αναστοχαστικότητα και διαλεκτική