Αναστοχαστικότητα και εαυτός
Posted by: Evangelos on: March 16, 2008
Η τυπολογική διάκριση των κοινωνιών σε παραδοσιακές, νεωτερικές (από τον 16ο, ή 18ο κατά άλλους, αιώνα και μετά) και μετανεωτερικές (ως μετανεωτερικότητα νοείται η επίταση των συνεπειών της νεωτερικότητας τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες) είθισται να συνοδεύεται και από επιμέρους ταξηδηλωτικές αναπαραστάσεις.
Πλέον ενδεικτική είναι η διάκριση με βάση την διαφοροποίηση. Έτσι, οι παραδοσιακές κοινωνίες είναι αδιαφοροποίητες, οι νεωτερικές χαρακτηρίζονται από την διαφοροποίηση και οι μετανεωτερικές προσδιορίζονται από την υπερδιαφοροποίηση – ή κατακερματισμό κατά ορισμένους.
Στον βαθμό που η κοινωνική θεωρία θεωρεί ότι έχει περιγράψει επαρκώς τα χαρακτηριστικά των παραδοσιακών και νεωτερικών κοινωνιών, εσχάτως έχει στρέψει την ενασχόλησή της με τις μεγάλες και σύνθετες έννοιες στην σύγχρονη, μετανεωτερική εποχή.
Σ’ αυτό το πλαίσιο, η έννοια του εαυτού κατέχει κεντρική θέση στην επιστημονική βιβλιογραφία, ειδικά σε σχέση με την θεωρία των ταυτοτήτων – ο εαυτός συνιστά μεγαλύτερη υπαρξιακή έννοια από την ταυτότητα, η οποία όμως αποτελεί απόληξη του εαυτού.
Οι χαρακτηρισμοί για τον σύγχρονο εαυτό είναι αρκετοί και πολύ ενδιαφέροντες. Ένας από αυτούς ανάγεται και στην παραπάνω κατηγοριοποίηση.
Έτσι, ο εαυτός στις παραδοσιακές κοινωνίες είναι εγωπαθής, στις νεωτερικές εγωιστής και στις μετανεωτερικές εγωκεντρικός.
Σύμφωνα δηλαδή με την παραπάνω προσέγγιση, ο άνθρωπος της σύγχρονης κοινωνίας συμπεριφέρεται εκ των πραγμάτων εγωκεντρικά – έστω και αν αυτόπραγματώνεται μέσω ενός Άλλου.
Ο εγωκεντρικός εαυτός – πάντα στην βάση της συνθήκης της εξατομίκευσης – συνιστά μια από τις κορυφαίες αντινομίες των κοινωνιών της διακινδύνευσης.
Από τη μια δηλαδή οι σύγχρονες δομές και ο τρόπος ζωής απευθύνονται στο μεμονωμένο άτομο, από την άλλη όμως αυτό αισθάνεται αδύναμο να ανταποκριθεί από μόνο του στις επιταγές της σύγχρονης υπερδομής που απομακρύνει το άτομο από την κλασσική έννοια της αυτονομίας και της συμβίωσης.
Κατανοώ πόσο σύνθετη και δυσνόητη μπορεί να είναι αυτή η συζήτηση.
Γι’ αυτό και μοναδικός στόχος αυτού του post είναι να προκαλέσει τους αναγνώστες του να αναστοχαστούν πάνω στον εύκολο αφορισμό που χρησιμοποιείται από όλους σχεδόν περί “εγωιστικών συμπεριφορών” των γύρω μας.
Χρειάζεται να ενσκήψουμε με μεγαλύτερη προσοχή στον άνθρωπο της μετανωτερίκοτητας – ένας εκ των οποίων είναι ο ίδιος μας ο εαυτός. Άλλοτε, πράγματι εγωιστής. Πάντοτε όμως, αναγκαστικά, εγωκεντρικός.
Σχετικά links: Αναστοχαστικότητα και εξατομίκευση, Αναστοχαστικότητα και αλλοτρίωση, Αναστοχαστικότητα και διαλεκτική
12 Responses to "Αναστοχαστικότητα και εαυτός"
2 | Kiki
March 19, 2008 at 09:41
Ο εγωκεντρισμός που συχνά και γενικοποιημένα χρησιμοποιούμε είναι μηχανισμός άμυνας. Πόσο μπορεί να το ελέγξει κάποιος αυτό είναι θέμα παιδείας κοινωνικής κατά πρώτο λογο.
3 | Evangelos
March 19, 2008 at 10:58
skount
Η αλήθεια είναι ότι πράγματι μπορεί να είναι κάπου δυσνόητο το κείμενο. Έχω ξαναγράψει και σε παλαιότερο σχόλιο ότι το να μπορείς να απλοποιείς εξαιρετικά σύνθετα θέματα όπως τα παραπάνω, αλλά και να τα συμπτύσσεις σε μικρά κείμενα, είναι μια ικανότητα η οποία δεν είναι αυτονόητη για όλους. Από την άλλη, η τριβή με νοήματα που σε δυσκολεύουν είναι μια πολύ παραγωγική, αναστοχαστική ενίοτε, διαδικασία που ποτέ δεν πάει χαμένη. Στη βάση αυτή ας δώσουμε και ένα, μάλλον αφελές, παράδειγμα για την κατανόηση της τυπολογίας. Ο εγωπαθής skount των παραδοσιακών κοινωνιών δεν θα διάβαζε καν το κείμενο, ο εγωιστής των νεωτερικών θα το διάβαζε και θα με κατηγορούσε ως επικίνδυνο, και ο εγωκεντρικός skount της μετανεωτερικότητας θα αναρτούσε, όπως και έκανες, ένα ανάλογο, ψύχραιμο και νηφάλιο, σχόλιο.
kiki
Αυτό που λες ισχύει, νομίζω, σε δύο περιπτώσεις. Πρώτον, εκεί που έχουμε να κάνουμε με πραγματικές εγωιστικές συμπεριφορές τις οποίες θέλουμε να ονοματίσουμε με πιο ευνοϊκό τρόπο για εμάς και δεύτερον, όταν, υπό μία έννοια, κατανοούμε δειλά δειλά τις αντινομίες της σύγχρονης μετανεωτερικής κοινωνίας και αναστοχαζόμενοι για τις σχέσεις μας με τους άλλους διακρίνουμε τον εγωκεντρικό τρόπο αυτοπραγμάτωσης. Στην πρώτη περίπτωση, έχουμε να κάνουμε όντως με μηχανισμό άμυνας όπως λες, ενώ στην δεύτερη έχουμε μια νοηματική διαδρομή που σπανίως συναντάμε. Σε οποιαδήποτε περίπτωση, στο post αναπαράγεται το επιχείρημα ότι πέρα από το παιχνίδι των λέξεων (πρώτη περίπτωση), πέρα από την αναστοχαστικότητα (δεύτερη περίπτωση), το σύνολο των ανθρώπων των κοινωνιών της μετανεωτερικότητας χαρακτηρίζονται από τη λογική του εγωκεντρισμού.
4 | rvagos
March 19, 2008 at 11:51
Το νεωτερικό ή μοντέρνο και το μετανεωτερικό ή μεταμοντέρνο ειναι χρονικές ζώνες στην ιστορική διέλευση του παρελθόντος χωρίς συγκεκριμένα όρια. Το που αρχίζει και που τελειώνει η μια περίοδος από την άλλη βρίσκεται μέσα στη διαμάχη. Τι είναι ακόμα ακόμα μοντέρνο ή μεταμοντέρνο και αυτό είναι στη διαμάχη. Ποίος μπορεί να ισχυριστεί ότι ο Παρθενώνας δεν είναι μοντέρνος? Ποίος μπορεί να ισχυριστεί ότι η φιλοσοφία των Πλάτωνα, Σωκράτη και Αριστοτέλη δεν είναι μοντέρνα? Δεδομένου ότι ο άνθρωπος έχει την ίδια νοητική ικανότητα εδώ και τέσσερις χιλιάδες χρόνια, μόνο χρήση άλλων μέσων έχει, η δε εγωκεντρικότητα διέπει τον χαρακτήρα του και μονό, αυτή δεν μπορεί να μεταβληθεί στα πλαίσια του μοντέρνου ή του μεταμοντέρνου.
5 | Evangelos
March 19, 2008 at 13:01
rvagos
Καταρχήν σ’ ευχαριστώ για το πολύ ενδιαφέρον σχόλιό σου. Το ότι όλες αυτές οι έννοιες είναι εξαιρετικά επίμαχες, στη δίνη μιας συνεχούς διαμάχης είναι πράγματι σωστό – έχει δε τονιστεί στο παρόν ιστολόγιο και σε παλαιότερες αναρτήσεις και σχόλια. Στον βαθμό όμως που προσδοκούμε να προσεγγίσουμε διάφορα φαινόμενα επιθυμώντας να ενσωματώσουμε πτυχές της επιστημονικής σκέψης θα πρέπει σε αρκετές περιπτώσεις να προβούμε σε τυπολογικές διακρίσεις και νοηματικές κατηγοριοποιήσεις. Και αυτό διότι υπάρχει ο σοβαρός κίνδυνος να ολισθήσει η επιχειρηματολογία μας σε έναν άκρατο σχετικισμό μεταμοντέρνου τύπου – τέτοιον που ούτε η αμφισημία της μετανεωτερικής εποχής επιτρέπει. Όσο για την αποστροφή σου: […] Δεδομένου ότι ο άνθρωπος έχει την ίδια νοητική ικανότητα εδώ και τέσσερις χιλιάδες χρόνια […], έχω την αίσθηση ότι ως παραδοχή αμφισβητείται από επιμέρους επιστημονικούς χώρους – σε οποιαδήποτε περίπτωση πάντως ξεφεύγει από τις δυνατότητές μου να το υπερασπιστώ αυτό.
6 | mmexer
March 19, 2008 at 15:55
Σαν να κάνω μάθημα με το Γιώργο Βέλτσο είναι το κείμενο!!!
Πλάκα κάνω… Εξαιρετικά ενδιαφέροντα όλα όσα γράφεις!
Το μεταμοντέρνο και όλες οι έννοιες που το περικλείουν έχει να κάνει με το πως το βλέπει ο άνθρωπος και η κοινωνία και δεν νομίζω πως ορίζεται από κάποιον…
7 | Evangelos
March 19, 2008 at 16:38
mmexer
Ε, όχι κι έτσι! Πάντως, όπως ανέφερα και στο σχόλιο για τον rvagos, η παντελής έλλειψη ορισμών από την άλλη, συνιστά, νομίζω, έναν εξαιρετικά επισφαλή σχετικισμό. Δε λέω να προσπαθήσουμε να αποτυπώσουμε κατά το θετικιστικό πρόταγμα τα πάντα επακριβώς. Μπορούμε όμως να δημιουργούμε τυπολογίες για αναλυτικούς λόγους – και να τις κριτικάρουμε εν συνεχεία όσο θέλουμε.
8 | vasikos metoxos
March 20, 2008 at 06:22
Η μεταμοντέρνα κοινωνία επιβάλει στον άνθρωπο-κοινωνό μία ιδιαίτερη μορφή αυτοδυνάστευσης, αυτή της απομόνωσης. Όπως σωστά γράφεις ο άνθρωπος από πάντα είναι “εγώ-κάτι” . Η μεταμοντέρνα εγωπάθεια δεν διαφέρει από αυτήν των παραδοσιακών κοινωνιών. Η ανάγκη της εσωτερικής προβολής του εαυτού εκδηλώνει διαχρονικά την αγωνία του υποκειμένου για την κατάκτηση της αιωνιότητας και της αθανασίας, δηλαδή του τίποτα.
9 | Evangelos
March 21, 2008 at 11:25
vasikos metoxos
Νομίζω, πως έστω και αν θεωρήσουμε ότι η ανάγκη αυτοπραγμάτωσης αποτελεί καταστατική αφετηρία του ανθρώπου διαχρονικά (πράγμα για το οποίο έχω ενστάσεις), πάλι έχω την αίσθηση ότι βασικότερους παράγοντες αποτελούν οι εκάστοτε υπερδομές της εποχής και η κοινωνικοποιητική διαδικασία. Είναι προφανές πως εκκινούμε από διαφορετικές θεωρητικές παραδοχές – πράγμα που είναι και συνάμα εξαιρετικά ενδιαφέρον.
10 | Ο ΑΛΛΟΣ
March 21, 2008 at 22:54
Νομίζω πως όποια αυθαιρεσία εμπεριέχε το τυπικό χώρισμα των κοινωνιών (κυρίως γίνεται χάρη της συννενόησης και όχι της ουσίας) άλλη τόση διαθέτει το να αναζητούμε τον χαρακτήρα που γεννιέται από κάθε κοινωνία. Ο άνθρωπος μεταβάλλεται, αλλά όχι με τρόπο που να συμπίπτει με το τυπολατρικό χώρισμα των ιστορικών περιόδων. Υπάρχουν στοιχεία τα οποία δεν εξαλείφονται στην ανθρώπινη “φύση” αλλά μόνο τιθασεύονται. Συμφωνώ με τον Βασικό Μέτοχο, ο εγωκεντρισμός του σύγχρονου ανθρώπου δεν διαφέρει απ αυτόν των παραδοσιακών κοινωνιών και είναι αποτέλεσμα της αγωνιώδους ανάγκης για την κατάκτηση της αιωνιότητας. Ο άνθρωπος εφηύρε την αιωνιότητα και έβαλε τον εαυτό του όχι να την διεκδικεί, αλλά να την αντιπροσωπεύει. Αθάνατος, ο καλύτερος, ο επικρατέστερος… Η διαφορά της μεταμοντέρνας κοινωνίας είναι πως επενδύει στον εγωκεντρισμό και τον πουλάει, όπως και όλα τα υπόλοιπα.
11 | Evangelos
March 23, 2008 at 15:42
Ο ΑΛΛΟΣ
Καταρχήν σ’ ευχαριστώ για το ενδιαφέρον και κριτικό σχόλιό σου. Υπό μια έννοια, οι ιδεοτυπικές τυπολογίες, δηλαδή οι λογικά επεξεργασμένες απλουστεύσεις, στο βαθμό που αποτελούν μια αφαίρεση, συνιστούν όντως και μια αυθαιρεσία. Το «τυπολατρικό χώρισμα» όμως που αναφέρεις – όρος βέβαια αρνητικά φορτισμένος που μειώνει την αξία του επιχειρήματός σου – εντάσσεται σε μια γενικότερη προσπάθεια να αναδειχθούν εννοιολογικές κατηγοριοποιήσεις – τέτοιες που θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε καλύτερα τα σύνθετα και μη γραμμικά κοινωνικά φαινόμενα. Η πλήρης απαξίωση αυτής της προσπάθειας συνιστά έναν ατελή, άκρατο και, σε τελευταία ανάλυση, αντιεπιστημονικό σχετικισμό μεταμοντέρνου τύπου. Τέτοιο σχετικισμό που μας απομακρύνει ακόμα και από τα πιο στοιχειώδη, αν και ανεκπλήρωτα, προτάγματα της νεωτερικότητας. Ως εκ τούτου, οτιδήποτε συντείνει στην αποδόμηση και των τελευταίων αναχωμάτων απέναντι στην υπονόμευση του υποκειμένου, όπως η προσπάθεια εννοιολογικών και νοηματικών διασαφηνίσεων, δεν μπορεί να λειτουργεί παρά μόνο προς όφελος του φονταμενταλισμού της αγοράς και της αυθαίρετης άσκησης εξουσίας, από όπου και αν προέρχεται αυτή.
12 | charoula
January 6, 2009 at 17:04
Μπορεί να μου εξηγήσει κάποιος τι σημαίνει αναστοχαστικότητα; Έχω να κάνω για τη σχολή μια εργασία στην κοινωνιολογία που στρέφεται γύρω από αυτο! Δεν το καταλαβαίνω και δεν το βρίσκω σε κανένα λεξικό! Λίγη βοήθεια, please…
Leave a Reply
March 19, 2008 at 03:04
Καλησπέρα Ευάγγελε. Το κείμενο σου είναι πολύ ενδιαφέρον. Όμως αν το έγραφες με πιό απλά λόγια ίσως να καταλάβαινα και μερικά νοήματα που δεν έπιασα. Φιλικά στο λέω. Ευχαριστώ.