Σε συνέχεια του προηγούμενου post για τα πολιτικά κόμματα, θα πρέπει να γίνουν κάποια γενικότερα σχόλια για την σχέση κομμάτων και κοινωνίας.

Οι βασικοί, λοιπόν, παράμετροι των κομμάτων είναι οι κοινωνικοί ανταγωνισμοί και το νομικο-ηθικό (αξιακό) πλαίσιο μέσα στο οποίο λαμβάνει χώρα η πολιτική διαδικασία.

Η καταμέτρηση, οπότε, της σχέσης των κομμάτων με βάση την ψήφο είναι περιοριστική, διότι μπορεί να αντανακλά τον εκλογικό συσχετισμό δυνάμεων όχι όμως, πάντοτε, και τον κοινωνικό – π.χ. η αριστερά στην ελληνική κοινωνία.

Έτσι, έχουμε τρεις βασικές προσεγγίσεις για την σχέση μεταξύ κομμάτων και κοινωνίας, οι οποίες όμως είναι περιοριστικές κυρίως λόγω της επικράτησης του κοινωνικού φαινομένου της εξατομίκευσης που θέτει υπό αμφισβήτηση, εκτός των άλλων, την αρχή που θέλει η ύπαρξη της πολιτικής δράσης να έχει ως προϋπόθεση την παρουσία υποχρεωτικών συλλογικών πεποιθήσεων.

Πρώτη, η αντιμετώπιση με βάση την αναγωγή ή όχι ενός κόμματος σε μια κοινωνική τάξη. Τα κόμματα όμως έχουν μια σχετική αυτονομία απέναντι στις κοινωνικές τάξεις:

- επειδή συναντάμε διάφορα κοινωνικά στρώματα εντός των τάξεων,
- επειδή η αδράνεια των παλιών τάξεων και η δημιουργία νέων δεν επιτρέπει την πλήρη αντιστοιχία κόμματος και τάξεων,
- επειδή το κόμμα πρέπει να έχει μια απόσταση από την τάξη για να μπορεί να αποδομεί τα συμφέροντα των άλλων τάξεων,
- λόγω της ύπαρξης επιλογών αλλά και στρατηγικών των κοινωνικών τάξεων,
- λόγω της συνολικής αναδιάταξης της κοινωνικής διαστρωμάτωσης – δηλαδή της αποδυνάμωσης των ταξικών διακρίσεων και την άνοδο της σύγχρονης αστικής τάξης.

Η προσέγγιση βέβαια αυτή δεν λαμβάνει υπόψη τις πολιτικές του κόμματος που το φέρνουν πιο κοντά με την εκάστοτε τάξη – παρά ταύτα η ταξική συμμετοχή δεν είναι από μόνη της αρκετή για να χρησιμοποιηθεί ως χαρακτηρισμός για ένα κόμμα.

Χρειάζεται να μελετηθεί και η οργανωτική αποτελεσματικότητα του κόμματος απέναντι στις καπιταλιστικές δομές και σχέσεις και η αποδοτικότητα του στα κοινωνικά συμφέροντα που “εκπροσωπεί” σε σχέση με το κυρίαρχο σύστημα.

Δεύτερη, η προσέγγιση της “μεσητικής σχέσης”, δηλαδή ότι τα κόμματα συναρθρώνουν, εκφράζουν και διαμεσολαβούν τα συμφέροντα της κοινωνίας ως “ιμάντας μεταφοράς αιτημάτων” – μια προσέγγιση που επικεντρώνει στις λειτουργίες των κομμάτων και στον μετασχηματισμό τους σε πολυσυλλεκτικά.

Τρίτη, η προσέγγιση που δανείζεται τις μεθοδολογικές παραμέτρους του homo economicus και στηρίζεται στις “οικονομικές θεωρίες της δημοκρατίας”, όπου γίνεται προσπάθεια να εφαρμοστούν μικροοικονομικά μοντέλα στα κόμματα και στη δόμηση της ψήφου.

Εδώ τα άτομα είναι ένλογα – και συνάμα ικανά – να αποφασίζουν ορθολογικά με βάση το απόλυτο συμφέρον τους ποιο κόμμα τα μπορεί να τα εκπροσωπεί επαρκώς.

Όμως αφενός τα συμφέροντα στην πολιτική δεν είναι θέματα ατομικής επιλογής, αφετέρου αυτή η προσέγγιση δεν εξηγεί και την εμμονή των κομμάτων σε θέσεις παρά το πολιτικό κόστος και το γεγονός ότι το κόμμα συνδιαμορφώνεται από τον κομματικό και πολιτικό ανταγωνισμό.

Και όλα αυτά χωρίς να ξεχνάμε το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης που μειώνει το “πολιτικό ρεπερτόριο” των κομμάτων, δηλαδή τις επιλογές τους – διότι το πεδίο δράσης και παρέμβασής τους πλέον δεν είναι μόνον το έθνος-κράτος αλλά κάτι μεγαλύτερο, ειδικότερα στο πλαίσιο των υπερεθνικών θεσμών.

Το γεγονός όμως ότι τα κόμματα αναδείχθηκαν μέσα στο έθνος-κράτος της νεωτερικότητας έχει δώσει ορισμένες προδιαγραφές, οπότε και τα κόμματα δεν μπορούν να προσαρμοστούν απόλυτα στο νέο διεθνοποιημένο περιβάλλον – πράγμα που το διαπιστώνουμε συνεχώς.

Σχετικά links: Πολιτικά κόμματα, Πολιτικά κόμματα III, Πολιτικά κόμματα IV