Σε συνέχεια της προηγούμενης ανάρτησης για τα πολιτικά κόμματα, θα πρέπει να γίνουν κάποια γενικότερα σχόλια για τη σχέση κομμάτων και κοινωνίας.

Οι βασικοί, λοιπόν, παράμετροι των κομμάτων είναι οι κοινωνικοί ανταγωνισμοί και το νομικο-ηθικό (αξιακό) πλαίσιο μέσα στο οποίο λαμβάνει χώρα η πολιτική διαδικασία.

Η καταμέτρηση, οπότε, της σχέσης των κομμάτων με βάση την ψήφο είναι περιοριστική, διότι μπορεί να αντανακλά τον εκλογικό συσχετισμό δυνάμεων όχι όμως, πάντοτε, και τον κοινωνικό – π.χ. η δύναμη και η απήχηση της αριστεράς στην ελληνική κοινωνία.

Έτσι, έχουμε τρεις βασικές προσεγγίσεις για τη σχέση μεταξύ κομμάτων και κοινωνίας, οι οποίες όμως είναι περιοριστικές κυρίως λόγω της επικράτησης του κοινωνικού φαινομένου της εξατομίκευσης που θέτει υπό αμφισβήτηση την αρχή που θέλει ως προϋπόθεση της πολιτικής δράσης την παρουσία υποχρεωτικών συλλογικών πεποιθήσεων.

Πρώτη, η αντιμετώπιση με βάση την αναγωγή ή όχι ενός κόμματος σε μια κοινωνική τάξη. Τα κόμματα όμως έχουν μια σχετική αυτονομία απέναντι στις κοινωνικές τάξεις για πολλούς λόγους.

Επειδή συναντάμε διάφορα κοινωνικά στρώματα εντός των τάξεων, επειδή η αδράνεια των παλιών τάξεων και η δημιουργία νέων δεν επιτρέπει την πλήρη αντιστοιχία κόμματος και τάξεων, επειδή το κόμμα πρέπει να έχει μια απόσταση από την τάξη για να μπορεί να αποδομεί τα συμφέροντα των άλλων τάξεων, λόγω της ύπαρξης επιλογών αλλά και στρατηγικών των κοινωνικών τάξεων, λόγω της συνολικής αναδιάταξης της κοινωνικής διαστρωμάτωσης – δηλαδή της αποδυνάμωσης των ταξικών διακρίσεων και την άνοδο της σύγχρονης αστικής τάξης.

Η προσέγγιση βέβαια αυτή δεν λαμβάνει υπόψη τις πολιτικές του κόμματος που το φέρνουν πιο κοντά με την εκάστοτε τάξη – παρά ταύτα η ταξική συμμετοχή δεν είναι από μόνη της αρκετή για να χρησιμοποιηθεί ως χαρακτηρισμός για ένα κόμμα.

Χρειάζεται να μελετηθεί και η οργανωτική αποτελεσματικότητα του κόμματος απέναντι στις καπιταλιστικές δομές και σχέσεις και η αποδοτικότητα του στα κοινωνικά συμφέροντα που “εκπροσωπεί” σε σχέση με το κυρίαρχο σύστημα.

Δεύτερη, η προσέγγιση της “μεσητικής σχέσης”, ότι δηλαδή τα κόμματα συναρθρώνουν, εκφράζουν και διαμεσολαβούν τα συμφέροντα της κοινωνίας ως “ιμάντες μεταφοράς αιτημάτων” – μια προσέγγιση που επικεντρώνει στις λειτουργίες των κομμάτων και στο μετασχηματισμό τους σε πολυσυλλεκτικά.

Τρίτη, η προσέγγιση που δανείζεται τις μεθοδολογικές παραμέτρους του homo economicus και στηρίζεται στις “οικονομικές θεωρίες της δημοκρατίας”, όπου γίνεται προσπάθεια να εφαρμοστούν μικροοικονομικά μοντέλα στα κόμματα και στη δόμηση της ψήφου.

Εδώ τα άτομα θεωρούνται έλλογα, και συνάμα ικανά, να αποφασίζουν ορθολογικά με βάση το απόλυτο συμφέρον τους ποιο κόμμα τα μπορεί να τα εκπροσωπεί επαρκώς.

Όμως αφενός τα συμφέροντα στην πολιτική δεν είναι μόνο θέματα ατομικής επιλογής, αφετέρου αυτή η προσέγγιση δεν εξηγεί την εμμονή των κομμάτων σε θέσεις παρά το πολιτικό κόστος, και το γεγονός ότι το κόμμα συνδιαμορφώνεται από τον κομματικό και πολιτικό ανταγωνισμό.

Και όλα αυτά χωρίς να ξεχνάμε το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης που μειώνει το “πολιτικό ρεπερτόριο” των κομμάτων, δηλαδή τις επιλογές τους – διότι το πεδίο δράσης και παρέμβασής τους πλέον δεν είναι μόνον το έθνος-κράτος αλλά κάτι μεγαλύτερο, ειδικότερα στο πλαίσιο των υπερεθνικών θεσμών.

Το γεγονός όμως ότι τα κόμματα αναδείχθηκαν μέσα στο έθνος-κράτος της νεωτερικότητας έχει δώσει ορισμένες προδιαγραφές, οπότε και τα κόμματα δεν μπορούν να προσαρμοστούν απόλυτα στο νέο διεθνοποιημένο περιβάλλον – πράγμα που το διαπιστώνουμε συνεχώς.

Σχετικά links: Πολιτικά κόμματα, Πολιτικά κόμματα III, Πολιτικά κόμματα IV