Ιδεολογία
Posted by: Evangelos on: February 1, 2008
Η ανάγνωση μιας σειράς αναρτήσεων για το θάνατο του Αρχιεπίσκοπου Χριστόδουλου και η επαφή με αυτό που οι θεωρητικοί του διαδικτύου αποκαλούν “γλώσσα του μίσους”, με ώθησε να παραθέσω κάποιες σκέψεις γύρω από την ιδεολογική αποτίμηση όσων ειπώθηκαν τις τελευταίες μέρες.
Προτού γίνει αυτό όμως, θα ήθελα να μεταφέρω, συνοπτικά και ελλειπτικά, τις βασικές συνιστώσες της θεωρητικής προσέγγισης που υιοθετώ αναφορικά με την ιδεολογική κατηγοριοποίηση Λόγων (discourses) και συμπεριφορών.
Σύμφωνα με αυτή, η διάκριση αριστεράς και δεξιάς κατά τον 19ο έχει να κάνει με το αν υιοθετούνται ή όχι το σύνολο των αρχών της Γαλλικής Επανάστασης – ελευθερία και ισότητα.
Κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα επικράτησε ο διαχωρισμός σε σχέση με τις δυο επικρατούσες κοσμοθεωρίες – το φιλελευθερισμό και το μαρξισμό – και τις αποτυπώσεις τους στο οικονομικό επίπεδο. Η έννοια της ισότητας πήρε κεντρική θέση στην ιδεολογική νοηματοδότηση της αριστεράς, ενώ η ελευθερία αναγνωρίστηκε ως η βασικότερη αξία στο χώρο της δεξιάς.
Η επικράτηση όμως του μοντέλου της αστικής, κοινοβουλευτικής δημοκρατίας δυτικού τύπου με βασικό άξονα την ελευθερία της αγοράς, οδήγησε αναπόφευκτα και στην ανάγκη επαναπροσδιορισμού της διάκρισης αριστεράς και δεξιάς.
Η σύγχρονη λοιπόν εννοιολόγηση των όρων αυτών σχετίζεται, εκτός των άλλων, με δύο βασικές κλίμακες – το κατά πόσο δηλαδή ο λόγος και η συμπεριφορά ενός εκάστου έχει ως επίκεντρο τον άνθρωπο και πόσο κριτικά στέκεται απέναντι στην εξουσία.
Καταλαβαίνω πόση συζήτηση σηκώνει η παραπάνω προσέγγιση.
Εκεί όμως που θέλω να καταλήξω είναι ότι σύμφωνα με τα παραπάνω, η κριτική απέναντι στην εξουσία, στους θεσμούς της (όπως π.χ. αυτός της Εκκλησίας) και στους εκάστοτε εκπροσώπους της (όπως π.χ. ο αποθανών Αρχιεπίσκοπος) δε συνιστά από μόνη της εκφορά αριστερού λόγου, όταν μάλιστα συνοδεύεται από απαξίωση της ανθρώπινης φύσης.
Είναι, με άλλα λόγια, η ανάγκη για καθολική υιοθέτηση των ουμανιστικών προταγμάτων που δεν επιτρέπει σε όσους αυτοπροσδιορίζονται ως αριστεροί, ούτε συμψηφισμούς, ούτε ανέξοδες ακρότητες.
Σε αυτούς λοιπόν που έχουν την ψευδαίσθηση ότι αναβαπτίζονται στην κολυμβήθρα της αριστεράς με το να επιδίδονται σε λεκτικούς ακροβατισμούς γύρω από τον Χριστόδουλο, φαίνεται ότι απάντησε το πιο συμβατικό κομμάτι της αριστεράς στη χώρα μας – οι επικεφαλείς δηλαδή των δύο κοινοβουλευτικών αριστερών κομματικών σχηματισμών που παρευρέθησαν στην εξόδιο ακολουθία.
Μια απάντηση που αναδείχθηκε γλαφυρά και από την πραγματικά ενδιαφέρουσα συζήτηση στο Athens Indymedia που έγινε με αφορμή την ακόλουθη φράση μιας ανακοίνωσης που αναρτήθηκε εκεί: [...] Πολύ περισσότερο δεν έχει χώρο ανάμεσα σε αναρχικούς και αγωνιστές το μίσος, η κακιά και ο μισανθρωπισμός [...].
Από τη μεριά μου, παραθέτω απλώς τα λόγια ενός από τους αγαπημένους μου συγγραφείς τον τελευταίο καιρό: [...] Ο κατατρεγμός δεν εξανθρωπίζει ποτέ τα θύματα. Να είναι κανείς θύμα [του όποιου Χριστόδουλου] δεν αποτελεί εγγύηση μιας θέσης στο ηθικό πάνθεον [...].
16 Responses to "Ιδεολογία"
2 | Evangelos
February 2, 2008 at 17:53
Haris
[...] Πρώτη απ’ όλες είναι ότι όποιος επιτέθηκε δεν το έκανε για να εδραιωθεί ως “αριστερός” [...] Αυτό είναι μια γενίκευση που δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Αν αφορά την περίπτωσή σου, χαίρομαι ιδιαίτερα.
[...] Δεύτερο, όποιος διαφωνεί με την εκκλησία δεν σημαίνει πως είναι αριστερός [...] Αυτό ακριβώς θέλει να καταδείξει το άρθρο. Δεν βλέπω γιατί το βάζεις ως διαφωνία.
[…] Τρίτο, η κριτική είναι ιερό πράμα. Και εδώ δεν κριτικάρουμε τον Χριστόδουλο, αλλά τον θεσμό που κατείχε, αυτόν του αρχιεπισκόπου […] To post δεν αναφέρεται σε αυτούς που έκαναν το αυτονόητο (να ασκήσουν δηλαδή κριτική). Σε αυτούς, εξάλλου, συμπεριλαμβάνεσαι και εσύ (διάβασα το post σου), αλλά θα μου επιτρέψεις να βάλω και τον εαυτό μου.
[…] Θα ήθελα να ήξερα, όλοι αυτοί που ηθικολογούν και λένε να μην τον κριτικάρουμε τώρα που πέθανε, τι λένε για την Χούντα και τους υπαίτιούς της […] Αυτοί που κρατάνε μια τόσο ηθικολογική, μη κριτική στάση είναι οι (άκρο)δεξιοί σύμφωνα με την κατηγοριοποίηση που ανέφερα. Ως εκ τούτου, θέτουν εκ των προτέρων τον εαυτό τους εκτός μιας (αναγκαίας) εποικοδομητικής, και κυρίως, κριτικής αποτίμησης του έργου οποιουδήποτε.
3 | haris
February 2, 2008 at 18:31
Για το 1) αφορά και μόνο την περίπτωση μου φυσικά.
Για το 2) δεν διαφώνησα, απλά συνυπόγραψα αυτήν την παρατήρησή σου (γράφω λιγάκι βιαστικά – συγνώμη).
Απ’ ότι κατάλαβα φιλαράκι, συμφωνούμε. Απλά μέσω των σχολίων δημιουργούνται μερικές φορές παρεξηγήσεις. Είναι δύσκολο να πεις αυτό που ακριβώς θες μέσα σε ένα σχόλιο.
4 | Evangelos
February 2, 2008 at 18:50
Haris
Ούτως ή άλλως αυτό φαινόταν και από το δικό σου post – με τον εύστοχο διαχωρισμό που κάνεις εκεί. Απλά από τη μεριά μου ήθελα να προχωρήσω κάπως τις σκέψεις μου με αφορμή τα όσα γράφτηκαν και λέχθηκαν.
5 | akis
February 2, 2008 at 20:14
Κατά τη γνώμη μου το λάθος που κάνουν οι περισσότεροι αναδυόμενοι κριτές του Αρχιεπισκόπου (και όχι μόνο αυτοί που εκφράζουν στερεότυπες αριστερές απόψεις) είναι ότι ενσωματώνουν στο πρόσωπό του όλα τα κακώς κείμενα της ελληνικής εκκλησίας και των εκπροσώπων της. Τα πράγματα είναι απλά. Ζούμε στην Ελλάδα όπου ο θεσμός της Εκκλησίας έχει ιδιαίτερα έντονη παρουσία. Όσο βρώμικος και αν είναι αυτός ο θεσμός, και όσο και αν απέχει πλέον από την προσδιοριστική σημασία της ορθόδοξης πίστης, δεν μπορούμε να παραγνωρίζουμε το γεγονός ότι ο ηγούμενός της, και μόνο λόγο τίτλου, αποτελεί μια εξέχουσα προσωπικότητα σε παγκόσμιο επίπεδο. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι οι πρόεδροι της Ρωσίας και των Ηνωμένων Πολιτειών έστειλαν συλλυπητήριες επιστολές για το θάνατό του. Αναλογιζόμενοι αυτήν την πραγματικότητα και επιδεικνύοντας τον ελάχιστο σεβασμό στη μνήμη ενός ανθρώπου, οι ακραία απαξιωτικές αντιδράσεις μοιάζουν μάλλον ανεπίκαιρες. Στο κάτω κάτω, με όλα τα ευτράπελα της Ελληνικής επικαιρότητας, ο θάνατος ενός ανθρώπου έπρεπε να ήταν μάλλον αιτία αναστοχαστικότητας και επαναπροσδιορισμού, και όχι εφαλτήριο διατύπωσης αφοριστικών απόψεων.
6 | Evangelos
February 3, 2008 at 13:05
Akis
[...] ο θάνατος ενός ανθρώπου έπρεπε να ήταν μάλλον αιτία αναστοχαστικότητας και επαναπροσδιορισμού, και όχι εφαλτήριο διατύπωσης αφοριστικών απόψεων.
Αυτό ακριβώς νομίζω και εγώ ότι πρέπει να είναι το πλαίσιο. Οι δε σκέψεις και αναστοχασμοί μας να περιστραφούν και γύρω από το ζήτημα του θανάτου (όχι θανατολαγνεία φυσικά) αλλά και για το ρόλο, τα έργα και το πλαίσιο παρέμβασης της εκκλησίας γενικότερα.
Όσο δε για το σχόλιό σου [...] οι ακραία απαξιωτικές αντιδράσεις μοιάζουν μάλλον ανεπίκαιρες [...], αυτό πράγματι είναι που με ώθησε να γράψω αυτό το post. Κάτι που σε καμιά περίπτωση δεν σημαίνει ανεξέταστη αποδοχή των πεπραγμένων του Χριστόδουλου.
Εκεί που μάλλον έχω τις ενστάσεις μου είναι για τις συλλυπητήριες επιστολές που αναφέρεις. Αυτές μάλλον με ένδειξη αποδοχής από το σύστημα μοιάζουν παρά με οτιδήποτε άλλο.
Και με ευκαιρία αυτό το τελευταίο Άκη, θα παραθέσω – έτσι δίκην κριτικής – τον εκπληκτικό αφορισμό μιας cult τηλεοπτικής ηρωίδας: «Αυτοί που κηδεύονται δημοσία δαπάνη, έζησαν και δημοσία δαπάνη».
7 | sofistis
February 3, 2008 at 14:25
“Είναι, με άλλα λόγια, η ανάγκη για καθολική υιοθέτηση των ουμανιστικών προταγμάτων που δεν επιτρέπει σε όσους αυτοπροσδιορίζονται ως αριστεροί, ούτε συμψηφισμούς, ούτε ανέξοδες ακρότητες..”
Συμφωνώ και κατηγορώ τον εαυτό μου πού άργησε να ανακαλύψει το μπλόγκ σας.. Ηδη έβαλα ένα λίνκ για να παραπέμπει στο δικό σας..
8 | Evangelos
February 3, 2008 at 14:46
Sofistis
Σε ευχαριστώ για τα καλά σου λόγια – λίγο υπερβολικά βέβαια (ελπίζω όχι σκωπτικά).
Η φράση από το blog σου: [...] Στο εξής λοιπόν στα δικά μας “οκτάστηλα” θα δημοσιεύουμε μόνο τα ονόματα αυτών πού δεν είδαν, δεν άκουσαν, δεν έκαναν ρεπορτάζ και δεν ενημέρωσαν ως όφειλαν [...] έχει πολύ ενδιαφέρον για τη λογική των blogs.
9 | sofistis
February 3, 2008 at 17:27
Οχι δεν αστειεύομαι.. Άλλωστε μπορείς να δεις το λίνκ για σένα στο Blogroll μου.. Βεβαίως μια και γνωριστήκαμε θα μου επιτρέψεις να παρατηρήσω ότι η έννοια του ουμανισμού απαιτεί σαφέστατο προσδιορισμό γιατί σηκώνει πολύ νερο.. Για παράδειγμα όπως ξέρεις ο Ουμανισμός της Αναγέννησης στήριξε ιδεολογικά το πρότυπο τού εκλεκτού Ευρωπαίου στην αποικιοκρατία.. (Ίσως κάποια στιγμή να τα πούμε αναλυτικότερα.. Ωστε είσαι με το φίλο μου το Ναυρίδη και το Παπαθανασόπουλο..)
10 | Evangelos
February 3, 2008 at 17:51
Sofistis
Δεκτό για το link. Δεκτά και τα περί ουμανισμού. Εξάλλου για όλα τα φιλοσοφικά ρεύματα χωράει συζήτηση – στο βαθμό εννοείται που έχουμε κάποια γνώση για αυτά. Για την ώρα απλά να επισημάνω ότι αναφέρομαι σε ουμανιστικά προτάγματα (και όχι συνολικά στην έννοια του ουμανισμού) ώστε να καταδείξω την αξία της ανθρώπινης φύσης πέρα από υπερβατικά σχήματα και μεταϋλιστικές πνευματικότητες – μια λογική που συνδέεται σαφέστατα με εκφάνσεις της αριστερής ιδεολογίας.
11 | Kiki
February 4, 2008 at 09:06
Πιστεύω ότι πλέον έχει έλθει και παρέλθει η εποχή των αυστηρά δομημένων ιδεολογιών. Το λάθος είναι πως ακόμα κρίνουμε με κριτήρια του 1930 για τον χώρο στον οποίο κάποιος βρίσκεται. Δεν υπάρχουν ξεκάθαρες θέσεις και για αυτό διότι κατα την γνώμη μου βρισκόμαστε σε ένα μεταβατικό στάδιο εξέλιξης, αντίστιχο της Βιομηχανικής. Συζητάμε με λάθος όρους.
12 | Evangelos
February 4, 2008 at 13:03
Kiki
Όπως είδες στο post αυτό παραθέτω πολύ σύντομα μια θεωρητική/πολιτική προσέγγιση που ξεπερνά τις δεσμεύσεις που δημιούργησαν οι ιδεολογικές αγκυλώσεις του 20ου αιώνα – το 1930 που λες και εσύ. Νομίζω πως τόνισα επαρκώς ότι το ζήτημα είναι επίμαχο και σηκώνει πολλή συζήτηση – όπως εξάλλου και η συζήτηση περί του τέλους των ιδεολογιών.
Να αναφέρω απλώς ότι η ιδεολογική κατηγοριοποίηση που αναφέρω δεν αποτελεί το κυρίαρχο ρεύμα στο χώρο της ανάλυσης πολιτικού λόγου. Ως εκ τούτου, δεν υπάρχει και η ανάλογη νομιμοποίηση ως προς την επίκλησή του. Παρά ταύτα, διατηρώ το δικαίωμα να θεωρώ ότι αυτός ο τύπος της ιδεολογικής κατηγοριοποίησης ανταποκρίνεται περισσότερο στις διαστάσεις της σύγχρονης κοινωνίας της διακινδύνευσης και εξατομίκευσης.
13 | Gardas
February 5, 2008 at 15:30
Μα γιατί μπερδεύεστε και συμπεριφέρεστε σαν έφηβοι? Προσωποποιείτε καταστάσεις και θεσμούς, χωρίς νόημα και αναζητάτε ταυτότητα μέσα από φράσεις και πράξεις. Τολμώ να πω πως οι καταστάσεις αυτές είναι σαν τα δόγματα της εκκλησίας. Δηλαδή πολύ συγκεκριμένα και χωρίς περιθώρια ανάλυσης και εξήγησης. Ο όποιος Αρχιεπίσκοπος που εκπροσωπεί τόσους παπάδες και αξιωματούχους της εκκλησίας σίγουρα θα γίνεται στόχος και αντικείμενο κριτικής. Πώς αλλιώς να αναδειχθούν και να υφαρπάξουν λίγο από τη χλιδή και την αίγλη ενός ηγέτη, αυτοί που σαν έφηβοι θέλουν να προσδιορίσουν φωναχτά την ταυτότητα τους!!?
Ιδεολογική, πολιτική, κοινωνική, θρησκευτική ακόμα…. και διαδικτυακή κύριε καθηγητά! Τελικά, όλους μας ‘’βόλεψε’’ ο Χριστόδουλος.
14 | Evangelos
February 6, 2008 at 08:32
Gardas
[…] Προσωποποιείτε καταστάσεις και θεσμούς, χωρίς νόημα […]
Εννοείται ότι πρέπει να γίνεται (και) προσωποποίηση των θεσμών. Η μονολογική προσέγγιση περί παθογενειών είτε σε θεσμικό επίπεδο (π.χ. ο στρατός και η λογική του) είτε σε συστημικό (π.χ. η ελεύθερη αγορά και ο καπιταλισμός) μόνο νομιμοποίηση δημιουργεί εν τέλει.
Για να δώσω ένα παράδειγμα. Ορθά ασκήθηκε κριτική ότι τα οικονομικά εγκλήματα του χρηματιστηρίου αποτελούν “απόνερα του καπιταλισμού”. Αλλά εφόσον δεν έχει γίνει ακόμη ανατροπή του δεδομένου κοινωνικού συστήματος, οι παραβατικές πράξεις έχουν (και) ονοματεπώνυμο.
Και οι ευθύνες και η κριτική, κατά περίπτωση, εξατομικεύονται.
15 | vasikos metoxos
February 9, 2008 at 21:34
Δεν ξέρω εάν η μεταθανάτια κριτική συνδυάζεται με την αριστεροσύνη αλλά η λογική του τεθνεόντος δένει μία χαρά με την βαθιά Δεξιά του Κυρίου όπως έλεγε και ο μακαριστός.
16 | Evangelos
February 12, 2008 at 12:15
Vasikos metoxos
Νομίζω η κριτική που αναφέρεις για την άσκηση κοσμικής εξουσίας από την ιεραρχία και τις δεξιές αποκλίσεις της έχει καταδειχθεί (ορθά) και επαρκώς και ποικιλοτρόπως. Εγώ ήθελα απλά να τονίσω ότι αυτές οι συμπεριφορές δεν νομιμοποιούν κανένα για ακρότητες και ανέξοδες εμπάθειες. Και αυτό γιατί, σε τελευταία ανάλυση, θεωρώ αποπροσανατολιστική τόση κριτική για τον θεσμό της εκκλησίας ως εάν να πρόκειται για την καθολική εκκλησία του μεσαίωνα. Κάποιοι εύκολα λησμονούν και τη λογική του άγριου νεοφιλελευθερισμού και την αποδιοργάνωση της πολιτικής και κοινωνικής ζωής.
February 2, 2008 at 16:33
Σίγουρα έχω τις διαφωνίες μου. Πρώτη απ’ όλες είναι ότι όποιος επιτέθηκε δεν το έκανε για να εδραιωθεί ως “αριστερός”. Μπορεί και να το έκανε για να μην ξανατύχει τέτοιος αρχιεπίσκοπος. Γιατί ως αρχιεπίσκοπος ήταν γελοίος. Δεύτερο, όποιος διαφωνεί με την εκκλησία δεν σημαίνει πως είναι αριστερός. Οι φασίστες, οι αληθινοί, δεν πιστεύουν στον χριστιανισμό. Τρίτο, η κριτική είναι ιερό πράμα. Και εδώ δεν κριτικάρουμε τον Χριστόδουλο, αλλά τον θεσμό που κατείχε, αυτόν του αρχιεπισκόπου. Και ακόμα, το πως αξιοποίησε αυτήν την θέση. Και σ’ αυτό το σημείο, επιθετικές κριτικές, έκαναν και χριστιανοί.
Θα ήθελα να ήξερα, όλοι αυτοί που ηθικολογούν και λένε να μην τον κριτικάρουμε τώρα που πέθανε, τι λένε για την Χούντα και τους υπαίτιούς της. Και αυτοί είναι νεκροί…