Μεταθανάτιο άγχος
Posted by: Evangelos on: October 11, 2007
Πολλές φορές η φιλοσοφική σκέψη τοποθέτησε ως βασική συνιστώσα διαμόρφωσης των συνθηκών του βίου μας το περίφημο μεταθανάτιο άγχος. Μια εσωτερική ανησυχία που ξεφεύγει από τα στενά όρια του φόβου για απώλεια της φυσικής ζωής και επεκτείνεται σε μια γενικότερη αναζήτηση του ρόλου μας πάνω σε τούτο τον κόσμο.
Η συμβολή όμως διεπιστημονικά οριζόμενων προσεγγίσεων – με αφετηρία την κοινωνική θεωρία – κατέδειξε πως οι αιτιογόνες απαρχές του αναστοχασμού δεν περιορίζονται ούτε στις “μεγάλες αναζητήσεις” (ζωή, θάνατος, φύση κλπ.), ούτε στις “μεγάλες αφηγήσεις” (ολιστικές κοσμοθεωρίες, πολιτικές ουτοπίες κλπ.).
Καθοριστικό στοιχείο, απεναντίας, φαίνεται να αποτελεί ο τρόπος που δομείται ο τρόπος ζωής μας καθημερινά, ή αν προτιμάτε, ο τρόπος με τον οποίο “κατασκευάζουμε τη βιογραφία μας” στο μικρο-επίπεδο των καθημερινών πρακτικών.
Υπό αυτή την έννοια, η διάσταση της προσωπικής αναστοχαστικότητας καταλήγει να είναι μονολογική. Με απλά λόγια, οι σκέψεις για τον καθορισμό της δράσης μας περιορίζονται κυρίως στις προσλαμβάνουσες παραστάσεις που έχουμε από την καθημερινή τριβή με τα εγκόσμια.
Ως εκ τούτου, οι απόπειρές μας για περισυλλογή δεν μπορεί παρά να μην είναι πεπερασμένες. Δεν μπορεί παρά να μην είναι εγκλωβισμένες στις διαστάσεις της κοινωνικής πραγματικότητας – έτσι όπως ταυτόχρονα την αντιλαμβάνεται ο καθένας μας αλλά και δομείται σωρευτικά.
Έτσι, και με την περίπτωση της περιπέτειας του συνανθρώπου μας Χριστόδουλου, φαίνεται πως αυτή δεν πρόκειται παρά να αποτελέσει μια μικρή αφορμή μόνο για πρόσκαιρες και επιφανειακές σκέψεις για την ματαιότητα της ζωής, για το φθαρτό του ανθρώπου, για την άγνοια του μέλλοντος κ.ο.κ.
Η αναστοχαστικότητα, σε τελευταία ανάλυση, συνιστά ένα πρόταγμα – δεν είναι μια αυτονόητη καταστατική προκείμενη.
16 Responses to "Μεταθανάτιο άγχος"
2 | Ελπήνωρ
October 13, 2007 at 10:47
Εναύσματα για τέτοιες σκέψεις περί ζωής και θανάτου, δυστυχώς, συναντάμε κάθε μέρα. Το πρώτο που μου έρχεται στο νου είναι το πρόσφατο ατύχημα με τους 7 νεκρούς. Τέτοιες ειδήσεις μας συγκλονίζουν και μας κάνουν να βλέπουμε για λίγο τα πράγματα από μια άλλη σκοπιά μέχρι να παρασυρθούμε και πάλι από τους ρυθμούς της ζωής. Κι αυτό, ξέρεις, δεν είναι απαραίτητα κακό. Καθώς δεν ξέρω κατά πόσο είναι δυνατό, τελικά, να αναδειχθεί η αξία της ζωής μέσα από τον φόβο του θανάτου. Και εννοώ στην πραγματικότητα γιατί στη θεωρία πράγματι αναδεικνύεται. Στην καθημερινότητα μας όμως μάλλον ανασταλτικές είναι τέτοιες σκέψεις, καθώς δύσκολα συμφιλιώνεται κανείς με την ιδέα του θανάτου, ώστε να τον κάνει αυτή η ίδια η συνειδητοποίηση του τέλους να αδράξει τη ζωή.
3 | apostolos
October 14, 2007 at 08:27
θεωρώ ότι οι πρόσκαιρες και επιφανειακές σκέψεις για την ματαιότητα της ζωής, για το φθαρτό του ανθρώπου, για την άγνοια του μέλλοντος, έχουν το πρόβλημα του “εγκλεισμού”
είναι δύσκολο όταν τις κάνεις, να αποστασιοποιηθείς από το τοξικό δηλητήριο που έχει διοχετευθεί στις φλέβες σου από τότε που γεννήθηκες έως την ηλικία που θα μπορείς να σκεφθείς. Τοξικό δηλήτηριο που προέρχεται από “θεσμικούς” μέντορες / επιχειρηματίες όπως η εκκλησία και η κρατική ή η ιδιωτική με κρατικό παρεμβατισμό, εκπαίδευση.
Έτσι είναι μοιραίο οι σκέψεις να είναι πρόσκαιρες και επιφανειακές. Ο θάνατος είναι ένα ακόμα αντικείμενο μαζικής παραγωγής που οι κατασκευαστές του δεν νοιάζονται να το κάνουν απλούστερο και “διαφορετικό”, αλλά θέλουν να το διατηρήσουν πολύπλοκο. Ακριβώς επειδή η μαζική του παραγωγή έχει ως στόχο το κέρδος. Μέσα από την πολυπλοκότητα των παραγόντων που θα καθορίσουν την προ-, επι- και μετά- θανάτια εμπειρία μας κάποιοι απλά μετράνε κεφάλια και λεφτά.
4 | arammos
October 14, 2007 at 09:15
χμμμ…. μου αρέσει πολύ η τελευταία σου παράγραφος. Ο θάντατος σχετίζεται με το τι χάνεις. Εάν δεν έχεις τίποτα μα τίποτα να χάσεις δεν νομίζω ότι σε απασχολεί και ιδιαίτερα. Άντε να σε φοβίζει λίγο το άγνωστο όπως όταν πας στρατό ας πούμε :)
την καλημέρα μου στο πάνελ.
5 | Evangelos
October 14, 2007 at 10:23
Κατανοώ ότι το post είναι επίμαχο – όχι επειδή το έγραψα εγώ αλλά επειδή το θέμα είναι τέτοιο.
Μια βασική διευκρίνιση που θα πρέπει να κάνω είναι ότι αναστοχαστικότητα ή αναστοχασμός δεν σημαίνει απλά σκέψη – είναι κάτι περισσότερο για το οποίο θα πρέπει να αφιερώσω ένα συγκεκριμένο post στο μέλλον.
Στο νου μου πάντως γράφοντας αυτό το post έχω τον σύγχρονο, κορεσμένο και ενίοτε κατακερματισμένο άνθρωπο, ο οποίος αδυνατεί – λόγω πάρα πολλών παραγόντων – να αναστοχαστεί πάνω ακόμα και στα πιο «βασικά» θέματα σε σχέση με την ίδια μας τη ζωή.
Επίσης θα πρέπει να επισημανθεί ότι κινείται στα όρια του αυτονόητου ότι άλλες προκείμενες της ανθρώπινης δράσης μπορούν κάλλιστα να οδηγήσουν σε «καλύτερες επιλογές». Αναφέρομαι κυρίως στα συναισθήματα (emotions).
Ως εκ τούτου, δεν τοποθετούμαι αξιολογικά υπέρ της ανάγκης να αναστοχαζόμαστε συνεχώς. Ή έστω στον βαθμό που το κάνω, αυτό έχει μια αυτοκριτική διάθεση – εξού και η διευκρίνηση στο τέλος.
Σε τελευταία ανάλυση, στόχος μου είναι να υπονοήσω πως μια τέτοια αναστοχαστικότητα που περιγράφω δύναται – υπό προϋποθέσεις – να οδηγήσει στη μείωση ορισμένων καθημερινών συμπεριφορών μας. Αυτές που με απλά λόγια αποκαλούνται «μικρότητες».
6 | Evangelos
October 14, 2007 at 10:24
Πιο ειδικά:
Mark
[…]πολλοί άνθρωποι αναρωτιούνται για την μετα θάνατον ζωή, ξεχνώντας πως υπάρχει ζωή και πριν τον θάνατο[…]
Στο συγκεκριμένο post περιγράφω και ασχολούμαι με ακριβώς την αντίθετη περίπτωση. Από την άλλη βέβαια, υπάρχουν και αυτές οι περιπτώσεις στις οποίες μπορεί εξίσου να ασκηθεί η όποια κριτική.
Έλπήνωρ
Εξαιρετικά συμπληρωματική η τοποθέτησή σου, με την οποία συμφωνώ και για την οποία σε ευχαριστώ. Εξάλλου το βλέπεις και στο δικό μου συμπληρωματικό σχόλιο.
Apostolos
Το «εξαιρετικά συμπληρωματική η τοποθέτησή σου, με την οποία συμφωνώ και για την οποία σε ευχαριστώ» ισχύει έτσι ακριβώς και για σένα. Όταν γράφω για «μεγάλες αναζητήσεις και αφηγήσεις» αναφέρομαι και στους φορείς διαχείρισής τους – ορισμένους από τους οποίους αναφέρεις. Για την τελευταία δε παράγραφό σου, τα σχόλια είναι περιττά – η συμφωνία μας είναι απελπιστικά απόλυτη
Arramos
[…]Εάν δεν έχεις τίποτα μα τίποτα να χάσεις δεν νομίζω ότι σε απασχολεί και ιδιαίτερα[…]
Νομίζω λέει πολλά η φράση σου. Υπό μια έννοια, αποτελεί πράγματι μια ακόμη όψη του ζητήματος. Ειδικά αν έχουμε στο νου μας την διάκριση σύμφωνα με την οποία εκτός από το οικονομικό και συμβολικό κεφάλαιο υπάρχει και το κοινωνικό – όταν μάλιστα αυτό λογίζεται στο μικρο-επίπεδο του υποκειμένου.
7 | Apostolis
October 14, 2007 at 12:46
Μήπως αυτές οι μικρότητες που περιγράφεις λειτουργούν ακριβώς σαν άμυνα στο φόβο αυτό μεσω κάποιου ταΐσματος της συνείδησης εν προκειμενω ή εν γένει;
Πολύ εύστοχη η παρατήρηση περι άμεσα προσλαμβάνουσων καθημερινών παραστάσεων. Νομίζω γι’αυτό το λόγο σε τέτοια ζητήματα ευφορεί ο υπαρξισμός και όχι η επιστημονική φιλοσοφία. Εξαιτίας της πρακτικής του χρήσης.
Οσον αφορά το Χριστόδουλο, δεν μπορώ να κατανοήσω γιατί ο συγκεκριμένος θάνατος να δημιουργήσει περαιτέρω ανησυχίες τη στιγμή που ο καθένας μας όπως και οι πιστοί θα βρούμε κάποιο άμεσο κοντινό παράδειγμα θανάτου για να αναστοχαστούμε.. Φαινόμενο των καιρών νομίζω, και της οικογενειακής θέσης που λαμβάνει ένα δημόσιο πρόσωπο ανάμεσα μας εξαιτίας της δομής των ΜΜΕ. Μεταμοντέρνες καταστάσεις..
8 | Evangelos
October 14, 2007 at 14:37
Apostolis
Πραγματικά πολύ ενδιαφέροντα τα σχόλια σου. Στον βαθμό που έχω καταλάβει τα περί υπαρξισμού, νομίζω πως έχει βάση το επιχείρημά σου. Όσο για τον ρόλο των ΜΜΕ, νομίζω πως όλοι κατανοούν την επικοινωνιακή διάσταση της προσωπικής περιπέτειας του Χριστόδουλου. Και εδώ μπορούν να ειπωθούν πολλά.
Αναφορικά, τέλος, με την ερώτησή σου για τις «μικρότητες», νομίζω πως πράγματι υπάρχει μια τέτοια διάσταση. Πρόκειται – αν έχω καταλάβει καλά το συλλογισμό σου – για το περίφημο συναίσθημα της «μνησικακίας», για το οποίο υπάρχουν εξαιρετικά ενδιαφέρουσες, όσο και κλασσικές, αναφορές στην εγχώρια και διεθνή βιβλιογραφία.
9 | apostolis
October 15, 2007 at 12:02
Απλά εννοώ οτι απο τη στιγμή που ο υπαρξισμός στηρίζεται στη στάση της καθημερινής ζωής και στη συνείδηση, μπορεί να συνδεθεί πιο εύκολα με τις προσλαμβάνουσες παραστάσεις που αναφέρεις για να καταλήξουμε στο μεταθανάτιο άγχος, παρά κάποια αναλυτική φλοσοφία.
Νομίζω οτι σχετίζεται.
Σίγουρα το θέμα χριστόδουλου τραβάει πολύ και πιθανότατα να έχει εξαντληθεί σε άλλα μπλογκς.
10 | δ.τζ.
October 15, 2007 at 17:58
Συμφωνώ σχεδόν απόλυτα. Διάβασε και το δικό μου προβληματισμό πάνω στο θέμα στο diastavroseis.blogspot.com
11 | Evangelos
October 17, 2007 at 09:10
Apostolis
Ναι. Έτσι όπως το εννοείς, όντως σχετίζεται. Για την δεύτερη παρατήρησή σου, πιθανόν. Απλά, δεν προλαβαίνω να επισκεφθώ πάρα πολλά blogs για να σχηματίζω καλύτερη εικόνα.
δ.τζ.
Και εγώ με τη σειρά μου συμφωνώ με αυτά που γράφεις στο blog σου. Αν είχες και ελέυθερα τα σχόλια, θα αναρτούσα εκεί το σχόλιό μου.
12 | Χαριτίνη
November 2, 2007 at 17:37
Αν κατάλαβα καλά με το μεταθανάτιο άγχος εννοείς απλά το άγχος του θανάτου (και όχι το άγχος μετά το θάνατο).
Ο Χάιντεγκερ είναι ίσως ο φιλόσοφος που εξέφρασε με τον καλύτερο τρόπο αυτό το συναίσθημα (μπορούμε να το πούμε άγχος ή φόβο) που ξεχωρίζει το ανθρώπινο είδος από το ζωικό βασίλειο και που συνιστά τελικά την έννοια της ανθρωπινότητας: όλοι οι άνθρωποι είμαστε συνάρτηση αυτού του φόβου.
13 | vasikos metoxos
November 3, 2007 at 18:03
Ξέρεις πολύ φοβάμαι ότι για μερικούς ανθρώπους δεν ισχύει. Η εξουσία τους κάνει να νομίζουν ότι είναι αθάνατοι και ότι μαζί τους τελειώνει και ο πολιτισμός….
14 | Evangelos
November 13, 2007 at 14:59
Χαριτίνη
Όντως, τον Heidegger – αλλά και κάποιους άλλους – εννοώ με αυτό το post. Εσύ ήμουν σίγουρος ότι θα το καταλάβαινες, αλλά το παρουσίασα έτσι διότι απευθύνομαι – ή έστω έτσι νομίζω – και σε άλλους. Το αξιερώτητο πάντως, για να χρησιμοποιήσω και την χαϊντεγγεριανή ορολογία, είναι αν και κατά πόσο στη σύγχρονη εποχή είμαστε πράγματι συνάρτηση αυτού του φόβου.
Vasike metoxe
Και εγώ θεωρώ ότι η εξουσια είναι από αυτές τις διαστάσεις στο σύγχρονο κόσμο που οδηγούν – συνδυαστικά πάντοτε – στην αποσύνδεση του ατόμου με τις υπαρξιστικές αναζητήσεις.
15 | niCKy
February 11, 2008 at 14:29
δεν βλεπω το λογο να στα8ει ο χριστοδουλος η αιτια για μια τετοια κουβεντα η εστω σκεψη. η μετα8ανατια ζωη ειναι ενα 8εμα που δεν 8α παψει ποτε να μας απασχολει για ευνοητους λογους. το αγνωστο παντα 8ελγει. carpe diem 8α επρεπε να ειναι η ουσια της ζωης και αυτοσκοπος για μενα. ξεχναμε να ζουμε πλεον σαν αν8ρωποι και απασχολουμαστε μονο με το μετα. ελεος δηλαδη. ξυπνατε πριν κοιμη8ουμε μια και καλη! :):)
16 | Evangelos
February 12, 2008 at 12:20
niCKy
[...] η μετα8ανατια ζωη ειναι ενα 8εμα που δεν 8α παψει ποτε να μας απασχολει για ευνοητους λογους [...]
Ακριβώς το αντίθετο τονίζεται σε αυτό το κείμενο. Η πλήρης αποσύνδεση του βίου μας από τις μεταθανάτιες ανησυχίες όπως προκύπτει από τον σύγχρονο τρόπο ζωής. Στον κινηματογράφο π.χ. έχουν υπάρξει πολλές ταινίες για το πώς αλλάζει συμπεριφορές και αντιλήψεις ο άνθρωπος μόλις αρχίζει να καταλαβαίνει τη ματαιότητα της ζωής. Εκεί ίσως να γίνεται περισσότερο κατανοητό το επιχείρημα που προσπάθησα να αναπτύξω.
October 11, 2007 at 09:10
Η ζωή είναι πολύ μικρή για να προσπαθήσει κανείς.
Όλοι οι άνθρωποι αναρωτιούντα τι μπορεί ν’ ακολουθεί στο τέλος του τούνελ. Υπάρχει φως ή αιώνιο σκότος; Νομίζω πως είναι χάσιμο χρόνου να σκεφτόμαστε τι ακολουθεί μετά θάνατον, είναι προτιμότερο να αναλογιζόμαστε τι συμβαίνει προ θανάτου. Όλες οι μεταφυσικές αγωνίες είναι σεβαστές κι ενδιαφέρουσες, πολλοί άνθρωποι αναρωτιούνται για την μετα θάνατον ζωή, ξεχνώντας πως υπάρχει ζωή και πριν τον θάνατο… Ας αδράξουμε λοιπόν την κάθε μέρα!
ΥΓ. Για τον Χριστόδουλο, το μόνο που μπορώ να πω αν και εκτός θέματος κειμένου, ότι τον λυπάμαι σαν άνθρωπο αλλά δεν μπορώ να έχω τα ίδια συναισθήματα για τον θεσμικό του ρόλο.